XXI ASR SHE'RIYATIDA OY OBRAZI(SHODMONQUL SALOM SHE'RLARI MISOLIDA)

Аннотация

Mazkur maqolada XXI asr o‘zbek she’riyatida Oy obrazining badiiy talqini Shodmonqul Salom she’rlari misolida tahlil etiladi. Shoir ijodida Oy obrazi faqatgina tabiat manzarasini yaratish vositasi sifatida emas, balki ruhiy holatni ifodalash, voqealarning kechayotgan muhitini belgilash, yorni go‘zallik timsoli sifatida tasvirlash vositasi sifatida ham ishlatilgan. Maqolada ushbu obrazning mazmun va vazifalari misollar asosida yoritilgan. Kalit so‘zlar: Shodmonqul Salom, Oy obrazi, XXI asr she’riyati, badiiy timsol, tabiat manzarasi, ruhiy kechinma, yor timsoli. Annotation: This article analyzes the artistic interpretation of the image of the Moon in 21st-century Uzbek poetry, with a focus on the works of Shodmonqul Salom. In the poet’s works, the Moon is not only a part of nature’s landscape but also serves to reflect the inner emotional state of the lyrical hero, define the atmosphere of the events, and symbolize the beloved’s beauty. The article explores these meanings and functions through textual analysis and poetic examples. Keywords: Shodmonqul Salom, image of the Moon, 21st-century poetry, poetic symbol, landscape, emotional state, beloved’s image ASOSIY QISM Oy obrazining badiiy talqini haqida umumiy fikr She’riyatda obrazlar orqali fikrni ta’sirchan yetkazish, ma’noni ichki kechinmalar bilan uyg‘unlashtirish muhim badiiy vositalardan biridir. Shular qatorida Oy obrazi o‘zbek adabiyotida, ayniqsa lirik she’riyatda o‘zgacha o‘rin tutadi. Oy — bu shunchaki osmondagi yorituvchi emas, u sokinlik, kecha, sir, ma’sumlik, poklik, go‘zallik, yurakdagi iztirob va umidning ramzidir. XXI asr o‘zbek she’riyatida, ayniqsa Shodmonqul Salom ijodida Oy obrazi aynan mana shu ramziy ma’nolar bilan to‘la, boy ma’no yukini o‘zida jamlagan. Oy obraziga murojaat qilish orqali shoir ichki kechinmalarni, voqealar vaqtini, muhabbatni, yolg‘izlikni va ruhiy iztirobni tabiiy manzara bilan uyg‘un holatda beradi. Endi Oy obrazining Shodmonqul Salom she’riyatidagi funksiyasini chuqurroq tahlil qilamiz. 1. Oy obrazining peyzaj maqsadida ishlatilishi (tabiat tasviri) Peyzaj she’riyatda — atrof-muhitni tasvirlash orqali holatni, kayfiyatni ifodalash sanaladi. Shodmonqul Salom Oy obrazidan aynan ushbu yo‘nalishda, voqeani qaysi muhitda kechayotganini ifodalash uchun foydalanadi. Ayniqsa, Oyning kech paytida namoyon bo‘lishi, uning jimjimador nurlari, osmondagi suzib yurishi — hammasi tasviriylikni oshiradi. Misol: Derazamga kelib urilar oy, Tunda yolg‘iz yuragimda shovqin. Tashqarida jim-jit, ammo ichim – to‘lqin... Tahlil: Bu misrada Oy — tashqi jimlikni ifodalasa-da, ichki bezovtalik, his-tuyg‘ular to‘lqinini ochib beradi. Derazadan qarayotgan oy tasviri — shoirning yolg‘izligi, tun va 10 sukunatdagi fikrlari fonida juda chuqur ma’no kasb etadi. Bu — shunchaki manzara emas, balki ichki ruhiyatga kirish eshigi hisoblanadi. 2. Oy obrazining ruhiy holatni ifodalashdagi roli (psixologik tasvir) Oy obrazi orqali shoir faqat manzara yaratmaydi, balki inson ruhiyatidagi sokinlik, tinchlik, yolg‘izlik, ba’zida esa iztirob va beqarorlikni ham tasvirlaydi. Bu — poetik parallellik usuli, ya’ni shoir ichki holatni tabiatdagi holat bilan uyg‘unlashtirib tasvirlaydi. Misol: Oy suzibdi yuragimda – sokin, Kecham uzra yog‘ilmoqda sukun. Qalban tinchman, biroq nimadir Yurakni zimdan siqadi bugun... Tahlil: Bu misrada Oy — ichki osoyishtalik timsoli. Ammo shoir shu sokinlik fonida yurakdagi yashirin siqilishni sezdiradi. Oy obrazi — xotirjamlik, ammo bu xotirjamlik yuzaki ekani, aslida esa yurakda iztirob borligi ko‘rsatiladi. Oy — tashqi osoyishtalik, yurak esa ichki notinchlik markazi. Bu jihat ko‘p hollarda introvert ruhiyatni, ichki sukunatga bo‘lgan ehtiyojni ifodalaydi. Shoir Oyni shunchaki yorituvchi sifatida emas, balki yurakdagi holatlarni yorug‘ qilish vositasi sifatida beradi. 3. Oy obrazining go‘zallik va yor obraziga qiyos sifatida ishlatilishi Sharq adabiyotida, xususan o‘zbek mumtoz she’riyatida yor jamolini Oyga qiyoslash qadimdan bor. Bu an’ana XXI asr she’riyatida ham davom etmoqda. Oy bu yerda – go‘zallik, chiroy, poklik, yorug‘lik, ilohiylik timsolidir. Shodmonqul Salom o‘zining romantik she’rlarida Oy obrazidan aynan yorga bo‘lgan muhabbatni ifodalashda, yor chehrasini tariflashda foydalanadi. Misol: Sen kulganingda – tunimga oy tushadi, Yuzingda porlaydi ilohiy safolik. Qayrilgan kiprik – go‘yo oy panjarasi, Yuragim mahbus – faqat sening nuringda. Tahlil: Bu misrada shoir yorni to‘liq Oy bilan qiyoslaydi. Oy — yor chehrasi, yoniq tabassumi, go‘zallik timsolidir. Bu — shunchaki tashqi tasvir emas, balki yurakka tushgan yorug‘lik sifatida tasvirlangan. Kipriklar – oy panjarasi, yurak esa shu panjara ortida “mahbus”. Shoir bu orqali yor nuri yuragida hukmron ekanini aytmoqchi. 4. Oy — ramziy ifoda vositasi sifatida Shodmonqul Salom Oy obrazidan nafaqat aniq tasvir sifatida, balki ramz sifatida ham foydalangan. Oy — yurakka tushgan og‘riq, o‘tgan xotira, ayriliq alomati, umid yoki quvonch ramzi bo‘lishi mumkin. Misol: Ayriluv kechas