TURK VA OʼZBEK MADANIYATIDA QARINDOSHLIK ATAMALARINING MUROJAAT SHAKLI SIFATIDA IFODALANISHI (TURK VA OʼZBEK MADANIYATI TAHLILIDA)

Аннотация

Mazkur maqolada turk va o‘zbek madaniyatida qarindoshlik atamalarining nafaqat biologik qarindoshlikni bildiruvchi, balki ijtimoiy muloqotda murojaat shakli sifatida qo‘llanishi tahlil qilinadi. Xususan, “aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi so‘zlarning kundalik hayotda hurmat, yaqinlik va samimiylikni ifodalash maqsadida qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ham ishlatilishi o‘rganiladi. Shuningdek, turk va o‘zbek xalqlari o‘rtasidagi madaniy o‘xshashliklar, til vositasida ifodalangan ijtimoiy munosabatlar, hamda ushbu atamalarning pragmatik vazifalari qiyosiy tahlil etiladi. Maqola yakunida qarindoshlik atamalarining ijtimoiy aloqa, milliy qadriyatlar va madaniy o‘ziga xoslikni shakllantirishdagi o‘rni yoritiladi. Kalit so‘zlar: qarindoshlik atamalari, murojaat shakli, turk tili, o‘zbek tili, madaniy pragmatika, ijtimoiy muloqot, tilshunoslik, madaniyatlararo o‘xshashliklar. Kirish qismi: Til har bir millatning ma’naviy dunyosini, tarixiy xotirasini, madaniy merosini va ijtimoiy tuzilmasini aks ettiruvchi eng muhim vositalardan biridir. Ayniqsa, qarindoshlik atamalari tildagi ijtimoiy munosabatlarni, milliy mentalitetni va madaniy qadriyatlarni mujassam etuvchi muhim leksik qatlamlardan biri hisoblanadi. Har bir xalqda bu atamalar nafaqat biologik qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydi, balki jamiyat a’zolari o‘rtasidagi hurmat, yaqinlik, sadoqat, samimiyat kabi hissiy-psixologik jihatlarni ifodalovchi murojaat shakli sifatida ham faol ishlatiladi. Turkiy xalqlarning, xususan, turk va o‘zbek xalqlarining madaniy mushtarakligi, tarixiy ildizlari va til tizimidagi umumiyliklar ushbu atamalarning qo‘llanishida ham o‘z ifodasini topadi. “Aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi so‘zlar turk va o‘zbek tillarida nafaqat haqiqiy qarindoshlikni, balki muomala jarayonida insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy yaqinlikni, hurmat-ehtiromni anglatuvchi pragmatik vosita sifatida keng qo‘llaniladi. Shu bilan birga, bu atamalar muayyan nutq vaziyatida muloqot ishtirokchilari orasidagi ijtimoiy maqom, yosh farqi, rasmiylik darajasi va boshqa omillarni inobatga olgan holda tanlanadi. Ushbu maqolada turk va o‘zbek tillarida ishlatiladigan qarindoshlik atamalarining lingvopragmatik xususiyatlari, ularning ijtimoiy va madaniy kontekstda murojaat shakli sifatidagi funksiyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, globalizatsiya sharoitida milliy-madaniy qadriyatlar va ularni ifodalovchi til vositalarining o‘rni va ahamiyatini chuqurroq o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Shu ma’noda, turk va o‘zbek xalqlarining til-madaniyat tizimida qarindoshlik atamalarining o‘rganilishi nafaqat tilshunoslik nuqtai nazaridan, balki madaniyatshunoslik, sotsiolingvistika va pragmatika nuqtai nazaridan ham dolzarb masala sanaladi. Asosiy qism: Qarindoshlik atamalari har bir tilda o‘ziga xos tarzda shakllanadi va bu atamalar orqali nafaqat biologik qarindoshlik, balki ijtimoiy munosabatlar, madaniy qadriyatlar va xalqning mentaliteti ham ifodalanadi. Ular kishilar o‘rtasidagi aloqa, ijtimoiy maqom, hurmat-izzat kabi tushunchalarni belgilovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa, 18 turkiy xalqlarda, xususan, o‘zbek va turk tillarida bu atamalar muloqotda keng murojaat shakllariga aylangan. O‘zbek tilida “aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi so‘zlar murojaat shakli sifatida keng ishlatiladi. Misol uchun, begona erkak kishiga murojaat qilishda “aka” deyish — bu nafaqat hurmat belgisi, balki uni o‘ziga yaqin inson sifatida ko‘rishning, begonalikni kamaytirishning vositasidir. Shu kabi, yoshi kattaroq ayollarga “opa”, “xola” deb murojaat qilish ham samimiyat va odobning ifodasi sifatida baholanadi. Turk tilida esa “abi” (aka), “abla” (opa), “amca” (amaki), “teyze” (xola) kabi so‘zlar murojaat shakllarida juda keng qo‘llanadi. Ayniqsa, turk madaniyatida notanish insonlarga ham “abi”, “abla” deb murojaat qilish madaniy odob-axloq me’yorlarining ajralmas qismidir. Bu atamalar nafaqat oilaviy rishtalarni, balki jamiyatdagi jipslikni mustahkamlovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Qarindoshlik atamalarining pragmatik vazifalari bir necha asosiy yo‘nalishda ko‘zga tashlanadi: Katta yoshdagi kishilarga murojaat qilganda “aka”, “amaki”, “opa”, “xola” kabi atamalar ularga nisbatan ehtiromni bildiradi. Masalan, o‘zbek jamiyatida “aka” deb murojaat qilish rasmiy maqomga ega emas, ammo u suhbatdoshga bo‘lgan ijobiy munosabatni bildiradi. Begona insonlarga ham qarindoshlik atamalari bilan murojaat qilish orqali nutq yumshatiladi, sovuqlik bartaraf qilinadi. Bu esa madaniy bag‘rikenglik va do‘stona muhit yaratadi. Tanish yoki yaqin insonlarga qarindoshlik atamalari orqali murojaat qilish munosabatlarni soddalashtiradi. Masalan, turklarda “abla” so‘zining ishlatilishi faqatgina opa emas, balki do‘stona, samimiy ayol kishiga murojaat qilishda ham ishlatiladi. Turkiy tillarning umumiy ildizi tufayli ko‘plab qarindoshlik atamalari o‘xshashlikka ega. Quyidagi jadvalda ba’zi asosiy atamalarning o‘xshashliklari keltiriladi: