ХХ АСР БОШИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁ МУСУЛМОН МАМЛАКАТЛАРИНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАДАНИЙ ҲАЁТИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ЖАРАЁНЛАРИ

Аннотация

This article comprehensively analyzes the processes of interaction and development that occurred in the socio-cultural life of Muslim countries in Central Asia at the beginning of the 20th century. The author comprehensively covers the processes of cultural awakening - Renaissance that arose in the Muslim East, including the origin of the Jadid movement, its role in the restoration of national identity and its impact on East-West relations. The article emphasizes, among other things, that the reformist movement that emerged in Central Asia was formed as an intellectual and educational response to the European colonial policy, which was reflected in the activities of such intellectuals as Islam Gaspirali, Mahmudkhoja Behbudi, Abdurauf Fitrat. At the same time, it is proved that the reforms carried out in the fields of culture, education and science were aimed at ensuring the spiritual and intellectual revival of society. The article deeply analyzes the common ideological connections, integration processes and the idea of a common struggle against colonialism between the national movements in 29 Central Asia and the reformers of India, Iran, Turkey and the Caucasus. Finally, the author emphasizes the continuity and significance of this scientific heritage and the activities of the Jadids in the reforms of modern New Uzbekistan. Keywords: Central Asia, Jadid movement, colonial policy, Islamic civilization, national awakening, spiritual revival. Мусулмон дунёсининг улкан ҳудудларида яшовчи халқлар тарихида ўзининг ўчмас изини қолдириб келган ўлка хусусан, Марказий Осиё мамлакатлари бунинг бир бўлаги деб эътироф этилган. Кўп асрлар давомида бу ўлкалар билан доимий равишда сиёсий ва иқдисодий, маданий ва маънавий алоқа қилиб келгани маълум. Шарқнинг дунёсининг илғор цивилизациялари хусусан, мусулмон цивилизациясининг ривожланиш жараёнлари кўп асрлик тарихи мобайнида адолат, ахлоқ, бағрикенглик, хайрихоҳлик, меҳнатсеварлик, ҳалоллик, ўзаро ҳурмат, садоқат ва бошқа умумбашарий қадриятларни асраб-авайлаб келган. Ислом цивилизациясининг ривожланиш даврида мусулмон жамияти жўшқин ва етарли даражада очиқ эди. Халқлар маънавиятида турғунлик кузатилмаган ва у ҳаддан зиёд меъёрлар домига тушиб қолмаган эди. Жамиятда анъанавийлик, маҳаллийчилик, миллий ва диний яккаланишнинг кескин шакллари ҳукмронлик қилмаган эди. Буюк ипак йўли боис халқлар бир-бири билан савдо-сотиқ қилиш баробарида янги билим ва ғояларни ҳам ўзаро айирбош қилиб турган. Мусулмон маданияти ривожланиш даврига хос бўлган демократизм ва жўшқинлиқни кейинчалик кўплаб мусулмон бўлмаган тадқиқотчилар ва жамоат арбоблари ҳам эътироф этиб келган. Тарихий шахс Маҳатма Гандининг сафдоши ва Ҳиндистон миллий ҳаракатининг энг буюк арбобларидан бири Жавоҳарлал Неру бу ҳақда шундай деб ёзган эди: “Ислом дини Ҳиндистон тараққиёти учун янги рағбат олиб келди. Қайсидир маънода тетиклаштирувчи восита сифатида таъсир кўрсатди. У Ҳиндистонни ғафлатдан қутулишга мажбур қилди. Аммо ушбу диннинг ҳаракатлари иккита сабабга кўра камроқ самара берди. Ислом дини бизга жуда кеч ва бошқа йўлдан келди… У пайдо бўлгандан сўнг орадан тахминан тўрт юз йил ўтиб етиб келди, ушбу узоқ давр мобайнида у кучини сарфлаб, анча-мунча ижодий қувватини йўқотиб бўлган эди. Мабодо араблар Ҳиндистонга ислом таълимоти билан барвақтроқ келганида, мавжуд араб маданияти кўҳна ҳинд маданияти билан коришиб кетар, иккаласининг ўзаро таъсири фавқулодда унумли бўлиши шубҳасиз эди [2]. Ислом Марказий Осиёга Ислом дини Ҳиндистондан кўра эртароқ кириб келди ва бу ўз навбатида маданият ва илм-фаннинг жадал ривожланишига кўмак берди. Бошланган Шарқ – Марказий Осиё – Ренессанси даври ал-Хоразмий, ал-Фарғоний, Фаробий, ибн Сино, ал-Бухорий, Фирдавсий, Рудакий, Кошғарий, Яссавий ва бошқа кўплаб мутафаккирларни етиштирди, улар кейинги бир неча асрга маълум маънода илмий, фалсафий, бадиий ва илоҳиётшунослик тафаккури ривожини белгилаб берди. Марказий Осиё халқлари нафақат мусулмон мамлакатлари, қолаверса, улкан чегарадош ҳудудларни қамраб олган ижтимоий ва иқтисодий, сиёсий ва мафкуравий ҳамда интеграция жараёнларига фаол қўшилди. Бироқ, объектив тарихий сабаблар ва субъектив омиллар оқибатида ушбу тикланиш – уйғониш қуввати сўна борди, алал-оқибат ижтимоий ҳаётдаги улкан 30 турғунликка олиб келди. Албатта, ушбу жараёнлар ижтимой ва фалсафий тафаккур аҳволига ҳам қайғули таъсир кўрсатди. Догматик фикрлаш тарафдорлари мавқеи кучайиб боргани сари анъанавий ислом дунёқараши ижтимоий онгни қотиб қолган қолиплардан озод қилишга қаратилган янги ислоҳот ғояларига бефарқ бўла борди. Мусулмон жамияти тобора ташқи оламдан узилиб, дунёнинг ишларидан ўзини тортиб қолди. Ҳукмрон диний мафкура аста-секин сиёсий цензор вазифасини ўтай бошлади. Фан, санъат, ижтимоий ва сиёсий тафаккур арбоблари ушбу цензура элагидан ўтар экан, расмий мафкура талабларига мослашишга мажбур бўлди. Бундай соҳалардаги диний кўрсатма ва низомларга тўғри келмайдиган ҳар қандай янгилик қораланар эди. Айрим халқларнинг миллий тийнатида муроса, ташаббуссизлик, р