O‘ZBEKISTONDA AHOLINI IJTIMOIY HIMOYALASH TIZIMI VA DAVLATNING IJTIMOIY SIYOSATI

Аннотация

Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasidagi ijtimoiy himoyalash tizimi va davlatning ijtimoiy siyosatining tuzilishi, samaradorligi va kelajakdagi istiqbollarini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Mustaqillik yillaridan boshlab, ayniqsa 2017-yildan keyin amalga oshirilgan islohotlar, jumladan, raqamlashtirish, mahalla tizimining rivojlanishi va xalqaro hamkorlik tizimning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynadi. Maqolada statistik tahlil, qonunchilik hujjatlari va xalqaro tashkilotlar hisobotlari asosida tizimning yutuqlari va muammolari yoritiladi. Qashshoqlikni kamaytirish, ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish va nogironlar hamda kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash siyosatning asosiy maqsadlari sifatida aniqlandi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy himoyalash, ijtimoiy siyosat, qashshoqlikni kamaytirish, raqamlashtirish, mahalla tizimi, pensiya ta’minoti, nogironlar, xalqaro hamkorlik, O‘zbekiston- 2030. Kirish. O‘zbekiston Respublikasida aholini ijtimoiy himoyalash tizimi va davlatning ijtimoiy siyosati mamlakatning barqaror rivojlanishi va ijtimoiy adolatni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Mustaqillik yillaridan boshlab O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimini shakllantirish va takomillashtirish yo‘lida sezilarli islohotlar amalga oshirdi. Bu jarayon, ayniqsa, 2017-yildan keyin yangi bosqichga ko‘tarilib, ijtimoiy xizmatlarning qamrovi kengaytirildi, raqamlashtirish kabi zamonaviy yondashuvlar joriy etildi va xalqaro tajribaga mos islohotlar yo‘lga qo‘yildi. Ushbu maqola O‘zbekistonda ijtimoiy himoyalash tizimining tuzilishi, davlatning ijtimoiy siyosatining samaradorligi va kelajakdagi istiqbollarini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar, qonunchilik hujjatlari va xalqaro tashkilotlarning hisobotlari tahlil qilinib, mamlakatning ijtimoiy himoya sohasidagi yutuqlari va muammolari yoritiladi. Mavzuning dolzarbligi. Ijtimoiy himoyalash tizimi har qanday davlatning ijtimoiy barqarorligini ta’minlashda asosiy omil sifatida xizmat qiladi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda, aholining katta qismi, ayniqsa, keksalar, nogironlar, kam ta’minlangan oilalar va yosh bolali oilalar ijtimoiy yordamga muhtoj. Global miqyosda ijtimoiy himoya tizimlari iqtisodiy inqirozlar, demografik o‘zgarishlar va ijtimoiy tengsizlikka qarshi samarali choralar sifatida qaraladi. O‘zbekistonning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari, jumladan, aholining yosh tarkibi, urbanizatsiya sur’atlari va mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, ijtimoiy himoya tizimining dolzarbligini yanada oshiradi. O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishgach, ijtimoiy himoya tizimi Sovet Ittifoqidan meros qolgan universal qamrovga asoslangan modelga tayandi. Ammo bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida moliyaviy resurslarning cheklanganligi, infratuzilmaning eskirganligi va boshqaruv samarasizligi kabi muammolar yuzaga keldi. Dastlabki yillarda ijtimoiy himoya asosan pensiya ta’minoti, bolalar nafaqasi va ish bilan ta’minlash dasturlari orqali amalga oshirildi. Masalan, 1990-yillarda pensiya tizimi davlat byudjetiga bog‘liq bo‘lib, inflyatsiya va iqtisodiy inqiroz tufayli pensiyalarning real qiymati sezilarli darajada pasaydi. Bu davrda ijtimoiy himoya tizimi aholining barcha ehtiyojlarini qondirishda yetarli samaradorlikka ega 44 emas edi. 2017-yildan keyingi islohotlarga qaraydigan bo’lsak, 2017-yildan boshlab O‘zbekiston hukumati ijtimoiy himoyalash tizimini modernizatsiya qilish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlarni boshladi. “2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” ijtimoiy himoya sohasida muhim o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. Ushbu strategiya doirasida qashshoqlikni kamaytirish, ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish va aholining muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratildi. Masalan, 2018-yilda ijtimoiy nafaqalar tizimi qayta ko‘rib chiqilib, kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam ko‘rsatish dasturlari kengaytirildi. 2022-yil 25-iyulda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi aholisining ijtimoiy himoyasini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident farmoni (O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, 2022) Xalqaro Mehnat Tashkilotining 202-sonli tavsiyasiga asoslanib, “Aholining ijtimoiy himoyasi strategiyasi”ni tasdiqladi. Bu strategiya ijtimoiy himoya tizimini raqamlashtirish, mahalla darajasida xizmatlarni rivojlantirish va nogironlar uchun ijtimoiy modelga o‘tishni o‘z ichiga oladi. Masalan, 2022-yil 1-sentabrdan boshlab onalik nafaqasi ijtimoiy sug‘urta tizimiga bog‘landi va minimal iste’mol savatiga asoslangan holda hisoblanadi (UNICEF Uzbekistan, 2022). Shu bilan birga, “Ijtimoiy himoya yagona reestri” tizimi joriy etilib, 2022-yil 10-martda Moliya vazirligiga topshirildi, bu esa ijtimoiy yordam dasturlarining shaffofligini oshirishga xizmat qildi (UNICEF Uzbekistan, 2022). 2020-yilda O‘zbekiston hukumati pandemiya sharoitida muhtoj aholiga yordam ko‘rsatish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqdi. Ma