FRANS BOASNING KOLUMBIYA UNIVERSITETIDAGI FAOLIYATI VA UNING ILMIY MEROSI

Аннотация

Ushbu maqola Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi ko‘p yillik faoliyati va uning Amerika antropologiyasiga qo‘shgan ulkan ilmiy merosini tahlil qiladi. Boasning Kolumbiyadagi faoliyati antropologiyaning Qo‘shma Shtatlarda mustaqil va nufuzli akademik fan sifatida shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Maqolada Boasning to‘rt sohalik yondashuvni – jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya va madaniy antropologiyani – birlashtirgan holda fanni institutsionalizatsiya qilishdagi sa’y-harakatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, uning ilmiy irqchilikka qarshi kurashi va kelajak avlod antropologlarini tarbiyalashdagi xizmatlari yoritiladi. Siz Boasning ilmiy merosi zamonaviy antropologiyaga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini bilib olasiz. Kalit so‘zlar: Frans Boas, Kolumbiya universiteti, to‘rt sohalik yondashuv, ilmiy meros, antropologiya tarixi, jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya, madaniy antropologiya, Amerika antropologiyasi. KIRISH. Frans Boasning Amerika antropologiyasining rivojlanishidagi o‘rni beqiyosdir. Uning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati (1896-yildan ma’ruzachi, 1899-yildan professor sifatida) nafaqat uning shaxsiy ilmiy yutuqlari uchun, balki butun Amerika antropologiya maktabining yo‘nalishini belgilash uchun ham muhim platforma bo‘ldi. Boas Kolumbiyada antropologiyani alohida akademik fan sifatida mustahkamladi, uning nazariy asoslari va metodologik tamoyillarini ishlab chiqdi. Uning eng muhim yutuqlaridan biri antropologiyani to‘rt asosiy sohaga – jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya va madaniy antropologiyaga (yoki etnologiyaga) ajratgan holda yaxlit (xolistik) o‘rganishni taklif etgan to‘rt sohalik yondashuvdir. Ushbu yondashuv Amerika antropologiyasining o‘ziga xos belgisiga aylandi. Ushbu maqolaning maqsadi – Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyatini, uning to‘rt sohalik yondashuvni rivojlantirishdagi rolini va keng qamrovli ilmiy merosini tahlil qilishdir. Siz Boasning intellektual jasorati va institutsional sa’y-harakatlari fanni qanday o‘zgartirganini ko‘rasiz. 408 May, 2025-Yil ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Ushbu tadqiqot Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati va ilmiy merosiga oid birlamchi va ikkilamchi manbalarni tahlil qilishga asoslanadi. • Birlamchi manbalar: o Boasning Kolumbiya Universitetida ishlagan davrida yozilgan asosiy asarlari, jumladan, ‘Ibtidoiy odam ongi’ (1911) [1] va ‘Antropologiya va zamonaviy hayot’ (1928) [2] kabi kitoblari, shuningdek, uning ko‘plab ilmiy maqolalari o‘rganildi. o Boasning o‘zining dala tadqiqotlari materiallari, xususan, Shimoliy Amerikaning mahalliy xalqlari bo‘yicha to‘plagan lingvistik va etnografik ma’lumotlari tahlil qilindi. o Kolumbiya Universiteti arxivlarida saqlanishi mumkin bo‘lgan Boas faoliyatiga oid hujjatlar (agar umumiy tarixiy tadqiqotlar orqali ma’lum bo‘lsa) va uning shogirdlari hamda zamondoshlari bilan yozishmalari ham muhim manba hisoblanadi. • Ikkilamchi manbalar: o Frans Boas hayoti va ijodiga bag‘ishlangan biografik asarlar (masalan, Duglas Koulning ‘Frans Boas: Olimning ilk yillari, 1858–1906’ [3] kitobi). o Jorj V. Stoking Jr., Regna Darnell kabi fan tarixchilari va antropologlarning Boasning Kolumbiyadagi faoliyati, uning to‘rt sohalik yondashuvining shakllanishi va ilmiy merosining ta’siri haqidagi tadqiqotlari [4, 5]. o Boasning shogirdlari (Alfred Krober, Rut Benedikt, Margaret Mid va boshqalar) tomonidan yozilgan va Boasning g‘oyalarini davom ettirgan asarlar ko‘rib chiqildi. • Tadqiqot metodologiyasi: o Tarixiy tahlil: Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati o‘sha davrning ilmiy va ijtimoiy-siyosiy kontekstida o‘rganildi. o Matn tahlili: Boasning asarlari va unga oid ikkilamchi adabiyotlardagi to‘rt sohalik yondashuvga oid konsepsiyalar, argumentlar va dalillar tizimli ravishda tahlil qilindi. o Institutsional tahlil: Boasning Kolumbiya Universitetida antropologiya kafedrasini tashkil etishi va rivojlantirishi, o‘quv dasturlarini ishlab chiqishi va fanni akademik hamjamiyatda mustahkamlashdagi roli baholandi. NATIJALAR Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati Amerika antropologiyasining institutsional va intellektual landshaftini tubdan o‘zgartirdi. Uning sa’y-harakatlari natijasida antropologiya mustaqil ilmiy fan sifatida tan olindi va o‘zining noyob tadqiqot yo‘nalishlariga ega bo‘ldi. 409 May, 2025-Yil • Kolumbiya Universitetidagi Faoliyati va Antropologiyaning Institutsionalizatsiyasi: o Boas 1899-yilda Kolumbiya Universitetining birinchi antropologiya professori etib tayinlandi. Bu lavozimda u 1936-yilgacha faoliyat yuritdi. o U Qo‘shma Shtatlardagi eng yirik va nufuzli antropologiya kafedralaridan birini tashkil etdi va unga rahbarlik qildi. Bu kafedra ko‘plab kelajak avlod antropologlari uchun tayyorgarlik markaziga aylandi. o Boas antropologiyaning yaxlit fan sifatidagi o‘z qarashlariga asoslangan o‘quv dasturini ishlab chiqdi. Bu dastur talabalarga fanning barcha to‘rt sohasidan bi