TURKISTONDA 1916 YIL QO‘ZG‘OLONLARI: SABABLAR, BOSQICHLARI VA TARIXI

Аннотация

Mazkur maqolada 1916 yilgi Turkistonda yuzaga kelgan xalq qo‘zg‘olonining yuzaga kelish sabablari, rivojlanish bosqichlari, geografik xususiyatlari, bostirilish jarayonlari va tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot markazida chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosati, ayniqsa 1916 yil iyunidagi majburiy rekrutchilik farmoni hamda uning mintaqa aholisidagi salbiy reaksiyalari turadi. Maqola avvalo tarixiy manbalar va arxiv hujjatlari, so‘nggi ilmiy tadqiqotlar hamda guvohlik materiallari sintezi asosida yozilgan. Natijada Turkistonda 1916 yilgi qo‘zg‘olonning milliy uyg‘onish harakatidagi o‘rni, mustamlaka zulmiga qarshi kurash tajribalari va hozirgi tarixiy ong shakllanishidagi ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Turkiston, qo‘zg‘olonlari, mustamlakachilik siyosati, rekrutchilik, milliy uyg‘onish. Kirish. Chor Rossiyasi imperiyasining Markaziy Osiyoga bo‘lgan mustamlakachilik siyosati XX asr boshida mintaqa ijtimoiy tuzilmasi va iqtisodiy hayotiga keskin bosim o‘rnatdi. Ayniqsa, 1916 yil iyun oyida e’lon qilingan majburiy rekrutchilik farmoni[2] (agents of mobilization decree) Turkiston xalqining ko‘ngilsiz reaksiyasiga sabab bo‘ldi. Ushbu farmon mahalliy aholi yoshlarini Rossiya armiyasiga majburiy chaqirishni ko‘zlagan bo‘lib, dastlab aholi tomonidan ixcham qarshilik bildirilgan, biroq qisqa vaqt ichida butun mintaqa bo‘ylab keng ommaviy norozilikka aylangan. Kirish bo‘limida maqolaning ilmiy-tadqiqot dolzarbligi, maqsadi va vazifalari hamda foydalanilgan metodologiya bayon etiladi. Tadqiqot maqsadi – 1916 yilgi qo‘zg‘olonning sabab-ta’sir munosabatlarini chuqur o‘rganish, bosqichli rivojlanishini aniqlash va uning mintaqa hamda global tarixidagi o‘rnini baholashdir. Tadqiqot metodlari sifatida tarixiy-hujjatli, komparativ-tahliliy va fenomenologik yondashuvlar qo‘llaniladi. Chor Rossiyasi Turkistonga bosqin boshlaganidan so‘ng (1865 yildan boshlab) mintaqa aholisining mulkiy huquqlari cheklangan, yer resurslari rus va nemis settlerlari, shuningdek harbiy qismlar ehtiyoji uchun tortib olingan. Soliq yukining ortishi va mahalliy boshqaruv organlarining korrupsiyasi qishloq xo‘jaligining pasayishiga, qishloq aholisining qashshoqlashuviga olib keldi. Shu sharoitda, mahalliy aholi orasida mustamlaka hukmronligiga norozi kayfiyat o‘rnatildi. 1916 yil 25 iyunda e’lon qilingan farmon Turkistondagi barcha erkaklarni 19–43 yoshgacha Rossiya armiyasiga chaqirishni ko‘zlagan. Oldin mintaqa aholisini mol-soliq, jamoa bo‘yicha ishchi kuchidan ajratib, rekrutchilik tizimiga kiritish radiatsiyasi yangi bosqichga o‘tdi[3]. Bu jarayon mahalliy boshliqlar va ruhoniylar nazarida “axloqiy mustahkamlik” emas, balki mushtarak dushmanga xizmat bo‘lishi edi. Natijada farmon darhol mintaqaning turli nuqtalarida norozilik aksiyalariga olib keldi. 4 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 1916 yil iyul boshida Andijon ostonalarida ilk norozilar markaziy hokimiyat binosi tomon harakat qildi. Namangan vodiysida ham aholi (ayol va bola ham ishtirok etgan) mitinglar uyushtirdi[4]. Ilk bosqichda mahalliy mulozimlar bilan muzokaralar olib borishga urinishdi, biroq rasmiylar qat’iy javob qaytardi. Iyun oyining o‘rtalarida Farg‘ona vodiysi va unga kirish bo‘lgan shaharlarda ham faol norozilik bo‘lib o‘tdi. Bu bosqichda mahalliy ruhoniylar va qabih boshliqlar ishtiroki kuchaydi. Harakat tashkiliy jihatdan kengaydi, turli etnik guruhlarning hamdardligi kuzatildi. Iyul oyining oxiriga kelib, harakat qishloqlarga keng yoyildi. Qishloq aholisi jamoaviy harakatlarga yo‘l oldi, ayrim joylarda rus askarlari va settlerlari bilan ochiq to‘qnashuvlar boshlandi. Jangovar bosqichda qo‘zg‘olonchilar oddiy oddiy qurollar, cho‘ntak pichog‘i hamda oshxona anjomlaridan foydalangan. Qo‘zg‘olon Turkistonning butun shimoli-sharqiy qismini – Andijon, Namangan, Qo‘qon, Farg‘ona, Jizzax va Samarqand atrofini qamrab oldi. Shuningdek, Qoraqalpog‘iston va Havoza hududlarida ham norozilik harakatlari sodir bo‘ldi[5]. Tog‘li hududlarda qo‘zg‘olonchilar alpinizm tajribasiga ega bo‘lmagan bo‘lsa-da, tabiiy sharoitdan foydalangan holda boshqaruv yo‘qotilgan hududlarda yashirin qarshilik uyushtirdi. Qo‘zg‘olon ishtirokchilari asosan qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullangan fermerlar bo‘lsa- da, shaharlardan bo‘lgan hunarmandlar, savdogarlar, ruhoniylar ham faol qo‘shildi. Ayollar va yoshlar ham yordamchi rollarda qatnashdi: ovqat yetkazib berish, guvohlik berish, ruhiy ergashtirish. Rossiya harbiy-ma’muriy organlari qo‘zg‘olonni bostirish uchun 1916-yil iyul oyining oxiri va avgust boshlarida katta kuch ishlatdi. Harbiy kuchlar askarlar, kuropatlar va maxsus bo‘linmalar yordamida yuritildi. Natijada minglab odamlar hibsga olindi, ko‘plab mahalliy aholi surgun qilindi. Qo‘zg‘olon oqibatida qishloq xo‘jaligi vayron bo‘ldi, hosildorlik pasaydi. Surgun, qatl va qochqinlar oqimi natijasida demografik tuzilma tubdan o‘zgardi: ba’zi hududlarda aholining 20–30 % yo‘qoldi yoki ko‘chib ketdi[4]. Turkistonda 1916-yilgi qo‘zg‘olon mustam