TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA YO‘LOVCHI TASHISHNI TASHKIL ETISH TIZIMINING NAZARIYASI

Аннотация

Mazkur maqolada temir yo‘l transportida yo‘lovchi tashishni tashkil etish tizimining nazariy tamoyillari, metodik asoslari hamda amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Yo‘lovchi tashishni to‘g‘ri rejalashtirish va boshqarish, yo‘lovchi oqimini tahlil qilish, transport vositalarini optimal taqsimlash hamda xizmat sifati ko‘rsatkichlarini yaxshilashda ilmiy yondashuv muhim ekanligi ta’kidlanadi. Xususan, sohada qo‘llaniladigan standartlar, zamonaviy texnologiyalar, logistik modellarning turlari va ularning nazariy yechimlari tahlil qilinadi. Shuningdek, aholining ijtimoiy talablarini hisobga olgan holda yo‘lovchi tashish tizimini takomillashtirish, integratsiyalashgan transport siyosatini rivojlantirish masalalariga e’tibor qaratiladi. Maqolada ilg‘or tajribalar hamda O‘zbekiston misolida amalga oshirilayotgan islohotlarning me’yoriy-huquqiy hamda iqtisodiy jihatlariga alohida urg‘u beriladi. Tadqiqot natijalari temir yo‘l transporti tizimini zamonaviy talablar asosida rivojlantirish va ushbu sohadagi ilmiy-nazariy qarashlarni boyitishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: temir yo‘l transporti, yo‘lovchi tashish, tizim nazariyasi, logistika, transport siyosati, rejalashtirish, boshqaruv, xizmat sifati, iqtisodiy samaradorlik, integratsiya. Temir yo‘l transporti dunyo iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida alohida o‘rin tutadi. Chunki u bir tomondan aholining ichki va tashqi aloqalarini amalga oshirishda ishtirok etadigan asosiy transport vositasi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, xalqaro savdo va turizm jadal rivojlanayotgan sharoitda strategik ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, temir yo‘l transportida yo‘lovchi tashishni tashkil etish tizimining to‘g‘ri shakllanishi nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga ham xizmat qiladi. Ushbu maqolada yo‘lovchi tashish jarayonini ilmiy nazariyalar, logistika tushunchalari va zamonaviy boshqaruv modellari asosida ko‘rib chiqish maqsad qilingan. Temir yo‘l transportida yo‘lovchi tashish tizimini tashkil etish, avvalo, yo‘lovchi oqimini to‘g‘ri aniqlash va tahlil qilish bilan boshlanadi. Aholining harakatlanish jadvali, haftaning kunlari, mavsumiy talab va boshqa omillar yo‘lovchi oqimini rejalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Logistik usullardan foydalangan holda aholi oqimining intensivligi, eng yuqori talab yuzaga keladigan davrlar, yo‘nalishlarning miqdori va ularning muddati aniqlanadi. Shu asosda poyezdlar soni, ularning tarkibi, marshrut uzunligi va bekatlar oraliqlari bo‘yicha eng maqbul reja tuziladi. Bu reja, o‘z navbatida, yo‘lovchi tashish jarayonining uzluksizligi, tejamkorligi va xizmat sifati kabi ko‘rsatkichlarga ta’sir o‘tkazadi. Mavsumiylik temir yo‘l transportida yo‘lovchi tashish tizimini shakllantirishning eng muhim omillaridan biridir. Davlat va xususiy operatorlar yo‘lovchilarning mavsumiy talablariga javob berish uchun qo‘shimcha vagonlar ajratish, qo‘shimcha reyslar tayinlash yoki aksincha, talabi past bo‘lgan mavsumda reyslar sonini kamaytirish orqali resurslarni samarali boshqarishi mumkin. Bunday holatlarda iqtisodiy tahlil va rejalashtirishning ilmiy usullarini qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Aynan mavsumiy faktorlar sharoitida yo‘lovchi tashish tizimi moslashuvchanlikni talab qiladi, bu esa boshqaruv qarorlarini tezkor qabul qilish va o‘z vaqtida joriy etish zaruratini yuzaga keltiradi. 14 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Temir yo‘l transporti tizimida yo‘lovchi tashishning sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilash borasida logistika nazariyalariga asoslangan yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Logistikaning asosiy g‘oyalaridan biri bo‘lgan “7R” konsepsiyasi (kerakli mahsulotni, kerakli vaqtda, kerakli joyga, kerakli holatda yetkazish va hokazo) temir yo‘l transportiga ham taalluqli bo‘lishi mumkin. Zero, yo‘lovchi transport sohasida “mahsulot” kabi ko‘riladi, unga ko‘rsatiladigan xizmat sifati esa asosiy mezon sifatida e’tirof etiladi. Bu o‘rinda xizmat sifati bilan bog‘liq asosiy indikatorlar – poyezdlar harakatining aniqligi, tozalik, gigiyena, xodimlarning malakasi va xushmuomalaligi, xavfsizlik, texnik ishonchlilik kabilardir. Ular o‘zaro integral ravishda nazorat qilinib, umumiy ko‘rsatkich sifatida baholanadi. Yo‘lovchi tashish tizimini tashkil etishda infratuzilma masalalari ham muhim rol o‘ynaydi. Vokzallar, bekatlar, chiptalar sotish punktlari, perronlar va boshqa inshootlarning joylashuvi, texnik holati va yo‘lovchilarga qulayligi bevosita xizmat sifati va yo‘lovchi oqimini optimal taqsimlash bilan bog‘liq. Ayrim hollarda yirik vokzallar lokal markazlar sifatida faoliyat yuritib, atrofida manzilga yetkazuvchi ommaviy transport, masalan, avtobus yoki metro bilan bog‘liq bo‘lishi zarur. Bunday integratsiyalashgan yondashuv yo‘lovchilarga “eshikdan eshikkacha” tushunchasida kompleks xizmat ko‘rsatish imkonini yaratadi. Integratsiyalashgan transport siyosati, xususan, multimodal logistika vositalari orqali poyezd, avtobus, avtotransport va havo transportlari orasidagi uzviy