AVTOMOBILNING IKKILAMCHI VALINING TASNIFI VA VAZIFALARI

Аннотация

В данной статье на основе глубокого технического анализа рассмотрены конструкция, функции и принцип работы вторичного вала — важного конструктивного элемента коробки передач автомобиля. Вторичный вал является основным связующим звеном в передаче крутящего момента, возникающего в двигателе, к ведущим колёсам автомобиля. В статье подробно изложены сведения о конструктивных особенностях, расположении, механизме работы, выборе материалов и процессе технического обслуживания вторичного вала на основе достоверных источников. Kalit so‘zlar: Ikkilamchi val, uzatmalar qutisi, transmissiya tizimi, burama moment, sinxronizator, tebranish va rezonans, texnik xizmat ko‘rsatish, avtomobil mexanikasi, ishqalanish va moylash, val muvozanati. Ключевые слова: Вторичный вал, коробка передач, трансмиссионная система, крутящий момент, синхронизатор, вибрация и резонанс, техническое обслуживание, автомобильная механика, трение и смазка, балансировка вала. Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 51 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Zamonaviy avtomobillar murakkab mexanik, gidravlik va elektron tizimlarning uyg‘unlashgan majmuasidir. Bu tizimlar orasida uzatmalar qutisi (transmissiya) avtomobilning harakatlanishi, dinamikasi va yoqilg‘i sarfi samaradorligida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Uzatmalar qutisining ichki tuzilmasini tashkil etuvchi asosiy elementlardan biri bu ikkilamchi val (yoki chiqish vali) hisoblanadi. Uning tuzilishi, ishlash prinsipi va funktsional yuklamasi avtomobilning harakatga kelishidagi uzluksiz va samarali energiya uzatishini ta’minlaydi. Uzatmalar qutisida ikkilamchi val deb, dvigatelning burama momentini birlamchi val orqali qabul qilgan holda, u orqali g‘ildiraklarga uzatuvchi, ya’ni harakat energiyasining chiqish nuqtasini ta’minlovchi elementga aytiladi. U odatda tishli g‘ildiraklar, sinxronizatorlar va podshipniklar orqali bog‘langan bo‘lib, uzatma nisbatlarini o‘zgartirish orqali avtomobil tezligini va momentini muvofiqlashtirib turadi. Texnik nuqtai nazardan qaralganda, ikkilamchi valning ish faoliyati avtomobilning umumiy ekspluatatsion xususiyatlariga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, yuqori aniqlikda ishlangan ikkilamchi val nafaqat yoqilg‘i sarfini kamaytiradi, balki uzatmalarni almashtirishda silliqlikni, uzluksiz harakatlanishni ham kafolatlaydi. Shuningdek, valning balanslanganligi va muvozanatlangan konstruksiyasi avtomobil tebranishlarini kamaytirishda, shovqinni yutishda va butun uzatmalar tizimining ishlash barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Ikkilamchi valning asosiy vazifalari: Avtomobil uzatmalar qutisining tarkibiy elementi sifatida ikkilamchi val o‘ziga xos konstruktiv yuklamalarni bajaradi. U dvigatelda hosil bo‘lgan mexanik energiyani avtomobilning yurish tizimiga — ya’ni g‘ildiraklarga uzatishda asosiy “chiqish bog‘in”i bo‘lib xizmat qiladi. Quyida ikkilamchi valning asosiy vazifalari kengroq yoritiladi: 1. Burama momentni uzatish Ikkilamchi valning eng asosiy va ajralmas funksiyasi — bu birlamchi val orqali kelayotgan burama momentni transmissiya orqali g‘ildiraklarga samarali tarzda uzatishdir. Bu uzatish nafaqat momentning yo‘nalishini, balki uning qiymatini ham boshqarish imkonini beradi. Bu orqali avtomobil harakatining silliqligi, yo‘l sharoitlariga mosligi va yoqilg‘i sarfi muvofiqlashtiriladi. Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 52 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Uzatmalar nisbatlarini o‘zgartirishda ishtirok etish Ikkilamchi val odatda bir nechta tishli g‘ildiraklar bilan jihozlanadi va ularni sinxronizatorlar orqali birlamchi valdagi tishli g‘ildiraklar bilan bog‘lash orqali har xil uzatma nisbatlarini hosil qiladi. Bu esa avtomobilga tezlikni o‘zgartirish, quvvat va momentni boshqarish imkonini beradi. Aynan ikkilamchi val orqali haydovchi tanlagan uzatma tezlik g‘ildiraklarga uzatiladi. 3. Transmissiya ichida aylanishni barqarorlashtirish Ikkilamchi val muvozanatlangan holatda ishlashi kerak, chunki transmissiya ichida harakatlanuvchi mexanizmlarning o‘zaro dinamik ta’siri avtomobilning umumiy ishlash sifatiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar valning geometrik yoki og‘irlik markazi nuqsonli bo‘lsa, bu tebranishlar, shovqinlar va kuchlar notekisligini keltirib chiqaradi. Shu sababli, ikkilamchi valning aylanish barqarorligini ta’minlash uzatmalar qutisi ishonchliligining garovidir. 4. Chiqish harakatini mexanik uzatish vositalariga yetkazish Ikkilamchi val avtomobilning boshqaruv tizimlari bilan konstruktiv jihatdan bevosita bog‘liq bo‘lib, oraliq uzatmalar orqali differensialga ulanadi. Bu esa g‘ildiraklarga harakat momentining uzluksiz va yo‘nalgan tarzda taqsimlanishini ta’minlaydi. Bunday mexanik bog‘liqlik avtomobilning yurish barqarorligi va boshqaruvchanligini saqlab qolishda katta ahamiyatga ega. 5. Tezlik va momentni moslashtirish Dvigatel yuqori aylanish tezligida, ammo nisbatan past momentda ishlaydi, g‘ildiraklar esa aksincha — past aylanish tezligida, lekin katta moment talab qiladi. Ikkilamchi val uzatma nisbatlarini o‘zgartirish orqali aynan shun