O’ZBEKISTON VILOYATLARIDAGI QISHLOQ XO‘JALIGI SEKTORIDA IJTIMOIY VA IQTISODIY O‘ZGARISHLARNI BAHOLASH

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada O’zbekiston Respublikasining viloyatlarida qishloq xo’jaligi sohasida so’nggi yillarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar va ularning ijtimoiy- iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Agrar sektorning zamonaviylashuvi, aholining bandlik darajasiga ta’siri, daromadlar o’sishi, hududiy tafovutlar va eksport salohiyati asosiy tadqiqot yo’nalishlari sifatida ko’rib chiqilgan. Kalit so’zlar: Qishloq xo’jaligi, iqtisodiy islohotlar, ijtimoiy o’zgarishlar, bandlik, fermer xo’jaligi, eksport salohiyati, hududiy tafovutlar. O’zbekiston Respublikasi iqtisodiy hayotining muhim tarkibiy qismlaridan biri bo’lgan qishloq xo’jaligi sohasi mamlakatning barqaror rivojlanishi, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, aholining bandligini oshirish hamda eksport salohiyatini kengaytirishda muhim o’rin tutadi. Mustaqillik yillarida va ayniqsa so’nggi besh yillikda qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish, raqobatbardoshligini oshirish va resurslardan samarali foydalanish bo’yicha bir qator tizimli islohotlar amalga oshirildi. Bu o’zgarishlar O’zbekistonning barcha viloyatlarida o’z aksini topdi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga sezilarli ta’sir ko’rsatdi. Fermer xo’jaliklarini tashkil qilish, yer munosabatlarini isloh qilish, agrotexnik xizmatlarni kengaytirish, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish, kredit va subsidiyalar tizimini yo’lga qo’yish qishloq xo’jaligi faoliyatining barqarorligini ta’minlashda muhim rol o’ynadi. Shu bilan birga, qishloq xo’jaligida kooperatsiya va klaster tizimlari joriy etilishi resurslar, texnika va bozorlarga chiqish imkoniyatlarini yaxshilab, kichik ishlab chiqaruvchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, logistika infratuzilmasini rivojlantirish, ichki va tashqi bozor talablariga mos mahsulot yetishtirish bo’yicha olib borilayotgan ishlar iqtisodiy samaradorlikni oshirdi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, viloyatlarda hosildorlik ko’rsatkichlari yildan-yilga ortib bormoqda. Andijon, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida fermer xo’jaliklarining soni 2019- yildan 2023-yilgacha 18–26 foizga ortdi. Klaster tizimi joriy etilgan hududlarda ishlab 396 May, 2025-Yil chiqarishning barqarorligi va daromadlilik darajasi yuqori bo’lib, bu holat aholi daromadlariga ham ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda. Buxoro va Navoiy viloyatlarida esa bog’dorchilik, issiqxona xo’jaligi va uzumchilik rivojlanib, eksport salohiyati oshmoqda. Adabiyotlar sharhi Qishloq xo’jaligi sohasidagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar masalasi nafaqat O’zbekiston, balki xalqaro miqyosda ham dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Mazkur yo’nalishda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, strategik hujjatlar va tahliliy maqolalar ushbu sohadagi o’zgarishlarning sabablari, oqibatlari va istiqbollarini chuqur yoritib beradi. O’zbekiston Respublikasining 2019–2030 yillarga mo’ljallangan Qishloq xo’jaligini rivojlantirish strategiyasida sohaning barqarorligini ta’minlash, agrobiznes muhitini yaxshilash, raqobatbardoshlikni oshirish va ilm-fan yutuqlariga asoslangan ishlab chiqarish tizimini shakllantirish asosiy ustuvor yo’nalishlar sifatida belgilangan (O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5853-sonli qarori, 2019). Iqtisodchi-olimlar S. Jo’rayev1 (2020) va M. Raximov (2021) o’z tadqiqotlarida qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilishda erkin bozor munosabatlari, kredit-moliya tizimi va yer resurslaridan oqilona foydalanishning rolini alohida ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, qishloq xo’jaligida iqtisodiy samaradorlikka erishish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqaruvchilarning bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish va kooperatsiyani rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Taniqli agrar iqtisodchilar, masalan, Jahon banki hamda FAO (BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti) ekspertlari tomonidan tayyorlangan hisobotlarda2 (2020–2022 yillar) O’zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida hosildorlik, daromadlar va bandlik darajasi ortayotgani, biroq iqlim o’zgarishi, suv tanqisligi va infratuzilmaning ayrim hududlarda rivojlanmagani hali ham dolzarb muammo bo’lib qolayotganini ta’kidlashadi. Akademik I. Qudratovning “O’zbekiston qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti: muammolar va yechimlar” 3 nomli asarida (2022) sektorning hududlar kesimidagi rivojlanish dinamikasi, 1 Jo‘rayev, S. (2020). "Qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilishda erkin bozor munosabatlari va yer resurslaridan oqilona foydalanish." Qishloq xo‘jaligi rivojlanishining iqtisodiy asoslari. Toshkent: O‘zbekiston iqtisodiyoti nashriyoti. 2 Jahon banki & FAO (2020–2022). "O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligida islohotlar: hosildorlik, daromadlar va bandlik o‘sishi." Hisobot: O‘zbekistondagi qishloq xo‘jaligi islohotlari va ularning ta’siri. Tashkent: Jahon banki va FAO. 3 Qudratov, I. (2022). "O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti: muammolar va yechimlar." Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti va ijtimoiy rivojlanish. Samarkand: Samarqand davlat universiteti. 397