Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
KLASSIK MEXANIKAGA O’TISH
KLASSIK MEXANIKAGA O’TISH · Yo’lliyeva Madina Xudoyqulovna
Современное образование и развитие · 1 · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada klassik mexanikaga o‘tish jarayoni va uning tarixiy rivojlanishi ko‘rib chiqiladi. Aristotel mexanikasidan boshlab, Galiley tajribalari va Nyutonning klassik mexanikani matematik asosda shakllantirishi tahlil qilinadi. Shuningdek, XIX-XX asrlarga kelib klassik mexanikaning cheklovlari aniqlanib, kvant mexanikasi va nisbiylik nazariyasi uning ba’zi asosiy tamoyillarini qayta ko‘rib chiqishga olib kelgani muhokama qilinadi. Klassik va kvant mexanikasi o‘rtasidagi farqlar ham taqqoslanadi. Ushbu ish, fizikaning rivojlanish jarayonini tushunish va zamonaviy fan asoslarini anglash uchun muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Klassik mexanika, Nyuton mexanikasi, Aristotel mexanikasi, Galiley tajribalari, inertsiya qonuni, Nyuton qonunlari, gravitatsiya nazariyasi, kvant mexanikasi, noaniqlik printsipi, Shredinger tenglamasi, Eynshteyn nisbiylik nazariyasi, mikro va makro dunyo, klassik determinizm, fizik qonunlar evolyutsiyasi. Kirish. Klassik mexanika jismlarning harakati va ularning o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan fundamental fizika bo‘limi hisoblanadi. U XVII asrda Nyuton tomonidan shakllantirilgan bo‘lsa-da, unga olib kelgan ilmiy jarayon uzoq tarixiy rivojlanishga ega. Aristotel mexanikasidan tajriba va matematik modelga asoslangan Galiley va Nyuton mexanikasiga o‘tish fizikada inqilobiy burilish yasadi. Keyinchalik, XX asrga kelib, kvant mexanikasi klassik nazariyaning cheklovlarini aniqlab berdi. Aristotel mexanikasi. Aristotel mexanikasi qadimgi yunon falsafasiga asoslangan bo‘lib, unda jismlar harakati haqida noto‘g‘ri, lekin uzoq vaqt davomida qabul qilingan qarashlar mavjud edi: Выпуск журнала №-26 Часть–4_ Май –2025 216 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Harakatning tabiiy va majburiy turlari: Tabiiy harakat (og‘ir jismlar Yer markaziga qarab tushishi) va majburiy harakat (tashqi kuch ta’siri ostida harakatlanish) farqlangan. Tashqi kuchsiz harakat mumkin emas: Aristotel jismlarning harakati doimiy kuch talab qiladi deb o‘ylagan. Og‘irlik tushunchasi: Og‘ir jismlar tezroq tushishi kerak degan g‘oya ilgari surilgan. Bu g‘oyalar fanning rivojlanishini uzoq vaqt tormozlagan, chunki ular tajriba asosida tekshirilmagan edi. O‘rta asr ilmiy yutuqlari. O‘rta asrlarda musulmon olimlari va yevropalik faylasuflar Aristotel mexanikasini shubha ostiga qo‘ya boshladi: Ibn Sino (980–1037) – Harakat va inersiya tushunchalari haqida fikr yuritgan. Al-Biruniy (973–1048) – Jismlarning zichligi va yer tortish kuchi haqidagi tadqiqotlarni olib borgan. Jean Buridan (XIV asr) – "Impuls" tushunchasini ilgari surib, Aristotel qarashlarini tanqid qilgan. Galiley mexanikasi. XVI asr oxirida Galileo Galiley (1564–1642) kuzatuv va tajriba asosida mexanikaga yangicha yondashuvni taklif qildi: Erkin tushish qonuni: Barcha jismlar bo‘shliq sharoitida bir xil tezlanish bilan tushadi (og‘irlik ta’sirida). Inertsiya printsipi: Tashqi kuch ta’sir qilmasa, jism o‘zining harakat holatini saqlaydi. Tajribalarga asoslangan ilmiy yondashuv: Aristotel mexanikasidan farqli ravishda, Galiley harakat qonunlarini tajribalar orqali isbotlagan. Nyuton mexanikasi. Isaak Nyuton (1643–1727) Galiley kashfiyotlarini umumlashtirib, o‘zining "Tabiiy falsafaning matematik asoslari" (1687) asarida mexanikani aniq matematik modelga aylantirdi: Nyutonning uch qonuni: Выпуск журнала №-26 Часть–4_ Май –2025 217 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1. Inertsiya qonuni – Jismga tashqi kuch ta’sir qilmasa, u tinch holatda yoki to‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘ladi. 2. Kuch va tezlanish qonuni – Kuch jismlarga ta’sir qilib, ularning tezlanishini belgilaydi (F = ma). 3. Aks ta’sir qonuni – Har qanday kuchga teng va qarama-qarshi kuch mavjud. Gravitatsiya qonuni: Sayyoralar va jismlar harakati gravitatsiya kuchi bilan tushuntirildi. Differensial va integral hisob: Nyuton harakat tenglamalarini yechishda matematik usullarni qo‘lladi. Nyuton mexanikasi asrlar davomida fizika va muhandislikning asosiy qonuniyatlarini belgilab berdi. Klassik Mexanikadan Kvant Mexanikasiga O‘tish. XIX-XX asrlarga kelib, klassik mexanikaning cheklovlari namoyon bo‘la boshladi: 1. Mikro dunyoda klassik qonunlar ishlamasligi: Atom va subatom zarrachalar harakatini tushuntirish uchun klassik mexanika yetarli emas edi. 2. Issiqlik nurlanishi va kvant nazariyasi: Maks Plank 1900-yilda energiya kvantlar orqali uzatilishini taklif qildi. 3. Fotoeffekt va yorug‘likning kvant tabiatini tushuntirish: Albert Eynshteyn yorug‘lik faqat to‘lqin emas, balki kvant (fotonlar) ko‘rinishida ham bo‘lishini ko‘rsatdi. Kvant mexanikasi paydo bo‘lishi bilan klassik determinizm tamoyili o‘z ahamiyatini yo‘qotdi. Endi zarralar harakati aniq emas, balki ehtimoliy funksiyalar bilan tavsiflanadi. Xususiyat Klassik mexanika Kvant mexanikasi Harakat aniq bashorat Determinizm Noaniqlik printsipi mavjud qilinadi Energiya uzluksiz Energiya diskret miqdorlarda Davomiylik o‘zgaradi (kvantlarda) o‘zgaradi Выпуск журнала №-26 Часть–4_ Май –2025 218 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Harakat Nyuton qonunlari
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada klassik mexanikaga o‘tish jarayoni va uning tarixiy rivojlanishi ko‘rib chiqiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada klassik mexanikaga o‘tish jarayoni va uning tarixiy rivojlanishi ko‘rib chiqiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Aristotel mexanikasi, fizik qonunlar evolyutsiyasi., kvant mexanikasi, Nyuton qonunlari, inertsiya qonuni, Eynshteyn nisbiylik nazariyasi, mikro va makro dunyo, Klassik mexanika, noaniqlik printsipi, Galiley tajribalari, Shredinger tenglamasi, klassik determinizm, gravitatsiya nazariyasi, Nyuton mexanikasi
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025