НЕЙРОГИМНАСТИКА В РАБОТЕ НАД УМСТВЕННЫМИ СПОСОБНОСТЯМИ ДЕТЕЙ

Аннотация

The article examines the use of non-traditional forms of work with children with severe speech disorders in the development of coherent monologue and dialogic speech. The methodology for using the Bloom's Cube method with preschool children is briefly described, and the results of using this manual in the work of a speech therapist in a preschool educational organization are noted. Kalit so‘zlar: nutqni rivojlantirish, izchil nutq, nogiron bolalar, og‘ir nutq buzilishlari, lug‘at, monologik nutq, dialogik nutq, maktabgacha yosh, “Blum kubi” texnikasi, tanqidiy fikrlash qobiliyati, fikrlash jarayonlari, nutqiy fikrlash faoliyati. Hozirgi vaqtda bolalar tobora ko‘proq nutq buzilishlarini boshdan kechirmoqda, bu ularning atrofidagi odamlar bilan muloqotni keskin cheklaydi. Sinonimlar, qo‘shimchalar va tavsiflarga boy tasavvurli nutq maktabgacha yoshdagi bolalarda tobora kamayib bormoqda. Tanqidiy fikrlash qobiliyatini, so‘z boyligini, dialogik va monolog nutq rivojlantirishining kechikishi - pedagogikaning o‘tkir muammosi bo‘lmoqda. Pedagog hodimlar bolalarni rivojlantirish uchun nostandart usullarga tobora ko‘proq murojaat qilmoqdalar. Bunday usullardan biri “Blum kubi” texnikasidir. Benjamin Blum - amerikalik o‘qituvchi va psixolog bo‘lib, u har qanday matnni tez yodlash, fikrlash jarayonlarini faollashtirish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini yaratish texnikasining hammuallifidir. U bu maqsadda oddiy kubdan foydalanishni taklif qildi, uning yon tomonlarida bola bajarishi kerak bo‘lgan harakatlar yozilgan bo‘lib, bular: ·“Nima uchun”; ·“O‘ylab top”; ·“Ulashish”; ·“Nomla”; ·“Taklif qil”; ·“Tushuntir”. O‘ylab Nima TUulsahsuhnist Taklif top uchun ihr qil adpi.uz universaljurnal.uz 493 SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil Nomla Ushbu kubning o‘ziga xosligi shundaki, u logopedga juda ko‘p turli xil mavzular bo‘yicha juda boshqacha xarakterdagi savollarni shakllantirish imkonini beradi. 1. “Nomla” bloki eng oddiy blokdir. Bu bolalarning ma’lum bir mavzu bo‘yicha olgan bilimlarini takrorlashni o‘z ichiga oladi. Obyektni, harakatni, hodisani va hokazolarni oddiygina nomlash taklif etiladi. Misol uchun, qahramon yo‘lda uchratgan har kimdan qochib ketgan ertakni ayting. - “Bo‘g‘irsoq” ertagining bosh qahramoni. Ushbu blok mavzu bo‘yicha eng umumiy bilimlarni sinab ko‘rishga yordam beradigan o‘zgaruvchan vazifalar bilan diversifikatsiya qilinishi mumkin. 2. “Nima uchun” bloki sabab-oqibat munosabatlarini shakllantirishga, ya’ni berilgan obyekt yoki hodisa bilan sodir bo‘ladigan jarayonlarni tavsiflashga imkon beradi. Masalan: Nima uchun bo‘g‘irsoq bunday yo‘l tutdi? Nega unga bu kerak? 3. “Tushuntir” bloki - ob’ekt yoki hodisani turli burchaklardan ko‘rishga yordam beradigan aniq savollardan tashkil topadi. Ushbu blokdagi savollarni shakllantirishga yordam beradigan qo‘shimcha iboralar: - Bo‘g‘irsoq qanday qilib hammadan qochishga muvaffaq bo‘lganini tushuntirib ber. - Nima uchun bo‘g‘irsoq barcha qahramonlardan qochib ketganini, lekin tulkidan emasligini tushuntirib bera olasanmi? 4. “O‘ylab ko‘r” bloki - ijodiy xarakterdagi savollar, ularda taxmin va fantastika elementlari bo‘lishi mumkin. Masalan: Ertakning yakuni bo‘yicha o‘z variantingni o‘ylab top. 5. “Ulashish” bloki - bu blok bolalarning aqliy faoliyatini faollashtirish uchun mo‘ljallangan. Ushbu blokdagi savollar yordamida bolalar tahlil qilishni, fakt va oqibatlarni aniqlashni, olingan bilimlarning ahamiyatini baholashni o‘rganadilar. Kategoriyali savollar bolaga shaxsiy tajribaga asoslangan shaxsiy munosabatini ifodalash imkoniyatini beradi. Ushbu blokdagi savollarga hissiy rang berish tavsiya etiladi. Ya’ni, bolaning his-tuyg‘ulariga e’tibor qaratish, ular nomlangan mavzu tufayli yuzaga keladi. Masalan, "Menga ertak juda yoqdi, chunki ..." 6. “Taklif” bloki bolalarda aqliy operatsiyalarni rivojlantirishga qaratilgan. Boladan berilgan muammoni hal qilish uchun o‘z bilimlaridan qanday foydalanishi mumkinligini tushuntirish so‘raladi. Masalan: Bo‘g‘irsoqning o‘rnida bo‘lganingda nima qilgan bo‘larding? Bo‘g‘irsoqni qanday qutqarish mumkinligini taklif qil. Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlarda kub haftaning leksik mavzusini, ma’lum bir mavzu yoki hodisa haqidagi bilimlarni, shuningdek, umumiy tushunchalarni mustahkamlash uchun muvaffaqiyatli ishlatilishi mumkin. Masalan, logoped katta maktabgacha yoshdagi bolalarda “Kuz” leksik mavzusini mustahkamlashi kerak. Buning uchun “Blum kubi” texnikasini qo‘llagan holda quyidagi savollarni qo‘llashi mumkin: -Kuzning belgilarini nomlang; -Nima uchun insonlar kuzda kurtka, shlyapa va etik kiyishadi? -kuzda barglar nima uchun sarg‘ayadi? adpi.uz universaljurnal.uz 494 SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil -Tabiiy materiallardan tayyor