ВОЗМОЖНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ МЕТОДОЛОГИИ ОЦЕНКИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article provides an analytical study of foreign experience, the possibilities of its application to national conditions, and the development of recommendations based on current statistical data to improve the methodology of entrepreneurship assessment. Keywords: entrepreneurship, well-being, population, indicator, criterion. 891 891-901 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Ўзбекистонда тадбиркорликни ривожлантириш 2022–2026-йиллардаги “Янги Ўзбекистон” тараққиёт стратегиясида иқтисодий ўсишни рағбатлантирувчи энг устувор йўналишлардан бири сифатида қайд этилган. Бироқ тадбиркорлик фаолиятини баҳолаш учун қўлланаётган миллий мезонлар чуқур аналитик қараш ва халқаро талабларга мувофиқ интеграцияни талаб қилади. Халқаро тажриба шундан далолат берадики, боғлиқ статистик кўрсаткичлар — GEM’нинг Total early-stage Entrepreneurial Activity (TEA), OECD’нинг SME Indicator Framework, ҳамда World Bank’нинг Business Ready (B-READY) индекси — натижани комплекс баҳолашда муҳим омил бўлади (Миров ва бошқ., 2024). Ўзбекистонда ушбу кўрсаткичлардан синергетик фойдаланиш қўшимча инвестицияларни жалб қилиб, янги корхоналар зичлигини ошириш имконини беради (World Bank, 2024). Адабиётлар шарҳи. Тадбиркорлик фаолиятини баҳолаш методологиясини такомиллаштириш бўйича кўплаб изланувчилар томонидан олиб борилган кенг қамровли тадқиқотларига гувоҳ бўлдик. Хусусан, Gerlitz ва бошқаларнинг (2020) таъкидлашича, Европа Иттифоқи минтақаларида инновацияни рағбатлантириш учун мўлжалланган Smart Specialisation стратегиясини баҳолашда мавжуд мониторинг тизимлари ва кўрсаткичлари жуда фарқли. Бу ҳолат самарали таққослаш ва таҳлилни қийинлаштиради. Шуни инобатга олган ҳолда, биз макроҳудудий даражадаги баҳолаш ва мониторинг учун яхлит методология ишлаб чиқдик. Ушбу ёндашув НУТС-2 минтақаларида мавжуд индикаторлар асосида тузилган бўлиб, тадбиркорлик ва саноат ривожини баҳолашда қулай ҳисобланади. O’Leary (2022): Тадқиқотлар шундан далолат берадики, юқори иқтисодий самарага эга Европа минтақаларида тадбиркорлик имконият асосида юз берса, қашшоқроқ минтақаларда мажбурий тадбиркорлик устун туради. Бизнинг таҳлиллар 148 ҳудудни қамраб олган ва бизнес ўсиши билан ишсизлик даражаси ўртасидаги боғлиқликни аниқлаган. Бу иқтисодий сиёсатда индивидуал ёндашув талаб этилишини англатади. Mercedesнинг (2021) фикрича, Европа тадбиркорлик муҳити турли ҳудудларда жуда фарқли бўлиб, бу фарқ институционал ривожланиш, таълим даражаси, инновацияга эътибор ва сиёсий барқарорлик каби омиллар билан боғлиқ. Шимолий мамлакатларда стартап ва технологик йўналишдаги тадбиркорлик ўсиш кўрсатмоқда, жанубий ҳудудларда эса анъанавий бизнес турлари устун туради. Бундай фарқлар мамлакатлар ўртасидаги рақобатбардошликни белгилайди. Chi ва бошқаларнинг (2021) тадқиқотларида таъкидланишича, Корпоратив тадбиркорлик компаниянинг молиявий самарадорлигига жуда кучли таъсир кўрсатади. Унинг муваффақияти кадрлар сиёсати, рақамлаштириш жараёнлари ва ташкилий маданият билан узвий боғлиқ. Биз библиометрик ва тизимли таҳлил усуллари ёрдамида бу боғлиқликни тасдиқладик. Бундай таҳлиллар келгусида тадбиркорлик стратегияларини такомиллаштиришда муҳим аҳамият касб этади. COVID-19 пандемияси даврида тадбиркорлик муҳитини объектив баҳолаш учун ТОПСИС ва энтропия усулларидан фойдаландик. Нидерландия, Литва ва Финляндия энг қулай бизнес муҳитга эга давлатлар сифатида эътироф этилди. Ҳисобот 13 мезон асосида Европа мамлакатларини тўрт гуруҳга ажратди. Бундай моделлар давлат сиёсатини мослаштиришда муҳим ўрин тутади (Remeikienė ва бошқалар, 2023). GMR-Europe модели тадбиркорлик экотизимларининг сифатини баҳолашда янги ёндашувни таклиф этади. У Productivity, GDP, иш билан бандлик ва иш ҳақи каби кўрсаткичларни симуляция орқали баҳолайди. REDI индекси билан интеграцияланган модел турли ҳудудларда тадбиркорлик сиёсати қандай таъсир кўрсатишини чуқур таҳлил қилиш имконини беради (Varga ва бошқалар, 2020). 892 www.sci-p.uz II SON. 2025 Katunina ва Fomina (2021) фикрича, Европада ижтимоий тадбиркорлик лойиҳаларини бошқариш учун PM² ва PMI методологиялари қиёсий таҳлил қилинди. Ҳар икки усул самарали бўлган бўлса-да, Европа стандарти бўйича амалга оширилган лойиҳалар стратегик йўналиш ва экотизимга интеграцияга кўпроқ эътибор қаратиши билан ажралиб турди. SocialB лойиҳаси доирасида Италия, Ирландия, Греция ва Словениядаги ижтимоий тадбиркорлик соҳасида малака камчиликлари аниқланди. Тадқиқот натижалари инновацион ўқитиш контенти ва ечимларнинг ишлаб чиқилишига олиб келди. Бу лойиҳа SEларнинг ривожланиши ва барқарорлиги учун амалиётга асосланган ёндашувни тақдим этади (Loukopoulos ва бошқалар, 2023). Юқоридагиларга асосланадиган бўлсак, тадбиркорликни баҳолаш методологияси нафақат иқтисодий самарадорликни, балки ижтимоий таъсир, ҳудудий мослашув, таълим ва стратегик кўникмаларни қамраб олган кўп жиҳатли ёндашувни талаб этмоқда. Ушбу тенденциялар миллий ва минтақавий даражада ҳам амалиётда, ҳам сиёсат шакллантиришда қўлланилиши лозим. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Тадбиркорлик фаолиятини холис баҳолаш учун