ФОНД ОПЛАТЫ ТРУДА И ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ ЕГО ФОРМИРОВАНИЕ

Аннотация

The article studies theoretically, methodologically and legally the concepts of remuneration of labor and the wage fund. Based on the conducted research, the author's definition of the concepts of the wage fund and the wage fund was formed, and its composition was prescribed. This composition may be the basis for the application of various benefits for tax purposes in financial accounting for the payment of wages at enterprises. Keywords: payroll fund, salary fund, financial account, tax account. 754 754-760 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Ходимлар билан ҳисоблашиш кенг тушунча бўлиб, бунга асосан, ходимлар меҳнатига ҳақ тўлаш, таътил, касаллик варақаси бўйича, хизмат сафари учун ҳақ тўлаш ва бошқа кўплаб тўловларга оид ҳисоблашишларни киритиш мумкин. Бундаги асосий эътибор қаратиладиган масала, ходимларнинг маоши бўлиб, хўжалик юритувчи субъектни унумдорлиги ишчи кучидан самарали фойдаланиш ва унга ҳақ тўлаш тизимига бевосита боғлиқ. Яъни, субъектнинг молиявий ҳолати яхши бўлиши ходим маоши ва бошқа тўловлари ҳам юқори бўлади. Бироқ, шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, яхши ходимга яхши ҳақ тўлаш субъект молиявий ҳолати яхши бўлишини таъминлайди. Демак, бу икки тушунча ўртасида тўғри боғлиқлик мавжуд. Мамлакатимизда меҳнат муносабатларини тартибга солиш шакллари ижобий томонга ўзгариб борди. Меҳнатга ҳақ тўлаш тизими ва шаклини корхонанинг ўзи хусусиятидан келиб чиқиб, шакллантириш ҳуқуқига эга. Амалга оширилган иқтисодий ислоҳотларнинг сўнгги босқичларида айнан, ходимлар билан ҳисоблашишларга оид бир қанча тизимли ишлар амалга оширилди. Жумладан, 2023 йилда кучга кирган янги таҳрирдаги Меҳнат кодексини бунга аниқ, комплекс мисол бўла олади. Меҳнат кодекси ходимларга ҳақ тўлаш учун асос бўлувчи жараёнлардан бошлаб уни тўлашгача бўлган барча жиҳатларини қамраб олган ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади. Шу боис, бу ҳужжатда у ёки бу даражада бўшлиқ, камчилик бўлмаслиги керак. Акс ҳолда, ходимнинг ҳуқуқи бузилиши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Умуман олганда, ходимлар меҳнатига ҳақ тўлаш – иш ҳақи тушунчаси билан ифодаланиб, меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ва кўплаб илмий ишларда турлича талқин қилинган. Жумладан, энциклопедиада иш ҳақи меҳнатнинг пул шаклидаги баҳоси бўлиб, уни ишга ёлловчилар (корхона, муассаса, тадбиркор) меҳнат қилувчиларга маълум вақт мобайнида маълум миқордаги ва муайян сифатли ишни бажарганликлари учун тўлаши келтирилган (Qomus.INFO., 2024). Шу каби таърифлар кўплаб манбаларда ифодаланган. Бироқ, бириничи савол туғилади нега меҳнат учун тўланган ҳақ бўладиган бўлса, меҳнат ҳақи дейилмайди? Нима учун илмий, назарий, услубий ва ҳатто қонунчилик манбаларида ҳам иш ҳақи атамаси билан ифодаланади. Жумладан, иш ҳақи, иш ҳақи фонди, ўртача иш ҳақи каби тушунчалар юқорида келтирилган турли манбаларда учрайди. Шу боис, тадқиқотимизда айнан ходимлар билан меҳнатга оид ҳисоблашишлардаги назарий тушунчалар ва уларни тизимлаштириш борасида фикрларни келтириб ўтмоқчимиз. Илмий манбаларда меҳнатга ҳақ тўлашнинг моҳиятини аниқроқ ифода этиш учун олимлар томонидан олиб борилган тадқиқотлар ва уларнинг натижалари бўйича чиқарган хулосаларини кўп учратамиз. Шу боис, қуйида бир қанча олимларни мазкур тушунча борасида фикрларини келтириб, умумий хулоса шакллантиришга ҳаракат қиламиз. Экспертларнинг фикрича, меҳнатга ҳақ тўлаш фонди бу компаниянинг маълум вақт давомида ишчи кучига тўловлар учун сарфланган маблағларининг (ҳам пул, ҳам натура кўринишида) йиғиндисидир (Журнал "Финансовый директор”, 2023). Ушбу манбада меҳнатга ҳақ тўлаш фондининг таркиби қуйидагича эканлигини келтирилган: асосий иш ҳақи, қўшимча тўловлар, рағбатлантириш ва компенсация тўловлари, бошқа тўловлар. Шу билан бирга меҳнатга ҳақ тўлаш фондининг таркибига ойлик иш ҳақи, мукофотлар, моддий ёрдам ва таътил учун қўшимча ҳақлар киритилиши келтириб ўтилган. 755 www.sci-p.uz II SON. 2025 Бошқа бир манбада меҳнатга ҳақ тўлаш фондининг таркиби қуйидагича эканлиги келтириб ўтилган (ООО Моё Дело, 2020): - минтақавий коеффициент ва иш стажи кўринишидаги турли нафақаларни ҳисобга олган ҳолда ходимларнинг иш ҳақи; - хавфли ва зарарли шароитларда ишлаганлик учун қўшимча ҳақ бажарилган иш натижалари бўйича тизимли мукофотлар; - таътил тўловлари ва саёҳат нафақалари тўлови; - қўшимча иш соатлари учун қўшимча тўлов; - ташкилот фаолияти билан боғлиқ харажатларни қоплаш; - биринчи уч кун ичида касаллик варақаси бўйича ҳақ тўлаш. Аксарият корхоналарда меҳнатга ҳақ тўлаш фонди таркибига бир марталик тўланиши мумкин бўлган мукофотлар, оғир оилавий шароитлар туфайли моддий ёрдам, даволаниш ва саёҳат учун компенсация, қайтарилмайдиган қарзлар; суғурта мукофотлари, совғалар учун харажатлар, ижтимоий суғурта жамғармаси томонидан тўланадиган нафақалар киритилмаслиги келтириб ўтилган (ООО Моё Дело, 2020). Маҳаллий тадқиқотлардан Ҳайдарованинг (2023) мақоласида бюджет ташкилотига режа асосида меҳнат ҳақи фонди белгиланиши ва меҳнат ҳақи фонди режадаги ва ҳисоботдаги фондларга бўлиниши таъкидланган. Унга кўра, вақтнинг муайян даврида ходимларга меҳнат ҳақи тўлаш учун бюджет ташкило