ВОПРОСЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЗЕЛЕНОЙ ЛОГИСТИКИ В РАЗВИТИИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article analyzes the theoretical and methodological foundations of introducing the concept of green logistics in the process of developing small and medium-sized businesses in Uzbekistan. The “three-tier” transformation model developed by the author proposes a phased implementation of green logistics practices, covering the stages of infrastructure modernization, operational digitalization and value transfer. Keywords: green logistics, small and medium-sized businesses, ESG, carbon footprint, circular economy, financial engineering, digital supply chain. Кириш. Ўзбекистонда иқтисодиётни диверсификация қилиш, экспорт салоҳиятини кенгайтириш ва ресурс сарфини қисқартириш устувор вазифалардан бирига айланган. Давлат раҳбарияти томонидан 2019–2030 йилларга мўлжалланган “Яшил иқтисодиёт” стратегияси, 2023 йилги “Барқарор транспорт” концепцияси ҳамда кичик бизнес субъектларига қаратилган солиқ-бож имтиёзлари мамлакатда яшил тадбиркорлик маданиятини шакллантиришга хизмат қилмоқда. Яшил тадбиркорликнинг асосий “қон томири” — яшил логистикадир. Унинг моҳияти — материаллар, энергия, ахборот ва сервислар оқимларини экологик ҳамда иқтисодий самарадорлик нуқтаи назаридан оптимал бошқариш (Rodrigue, 2020). Бошқача айтганда, яшил логистика мижозларга транспорт-логистик харажатларни камайишини таъминлайди,табиатга етказиладиган зарарни минималлаштиради, углерод газини қисқартиради ва айланма иқтисодиёт тамойилларини амалга оширади. Ўзбекистон реал секторида кичик ва ўрта тадбиркорлик корхоналари ялпи ички маҳсулотнинг 55 %ини ташкил этади. Бироқ кичик ва ўрта тадбиркорлик янги бозорларга чиқишда экологик техник регламентлар (EU CBAM, GCC Green Pass) ва истеъмолчиларнинг ESG талаблари билан тўқнаш келади. Шу сабабли, вақтинчалик адаптация эмас, балки тизимли яшил логистикага ўтиш уларнинг рақобатбардошлиги учун зарур бўлмоқда. Адабиётлар шарҳи. Porter ва van der Linde (1995) экологик самарадорлик ва ишлаб чиқариш харажатларини пасайтириш ўзаро мос жараён эканини исботлаб, “портфель рақобат” назариясини таклиф қилган. Кейинчалик Triple Bottom Line (Elkington, 1997) концепцияси иқтисодий, ижтимоий ва экологик кўрсаткичларни уйғун баҳолашни илгари сурди. Rodrigue (2020) логистика занжирида бешта асосий соҳани (ташиш, омборхона, қадоқ, маълумот оқими, акс логистика) яшиллаштириш усулларини тизимлаштирди. Liang ва Zhou (2022) ишора қилганидек, қайтарма логистика ялпи чиқиндилар ҳажмини 17–23 %га камайтира олади; IoT‐кўмакли мониторинг эса узлуксиз KPI кузатувини таъминлайди. Hoang et al. (2025) “Яшил логистика 4.0” атамасини киритиб, блокчейн орқали углерод газини real-time тарзда рақсиятлаш (tokenization) имкониятини ёритди. Vienažindienė (2021) эса автоматлашган яшил омборларнинг OPEXни 15–20 %га туширишини эмпирик тасдиқлади. 658 www.sci-p.uz II SON. 2025 OECD (2024) ҳисоботига кўра, Марказий Осиёда логистика харажатлари ЯИМнинг 14–16 %ини ташкил этар экан, муҳим/калит нуқта — таъминот занжирларини декарбонизация + рақамлаштиришдир. Хакимов ва Нуржанов (2024) Ўзбекистоннинг “Яшил иқтисодиёт” йўл харитасида яшил логистика оралиқ мақсадлар сифатида EV инфратузилмаси, биодеградация қилувчи қадоқлаш ва қайта ишлаш кластерларини белгилайди. Академик ишларда яшил логистика қўшилган қиймат занжири, KPIлар ва молиялаш механизмлари (яшил облигация, яшил кредит ўзишлари) кенг ёритилган бўлса-да, кичик ва ўрта тадбиркорлик миқёсида имплементациянинг ташкилий-иқтисодий моделлари турли усулларда назарий бўлиб қолмоқда. Айниқса, Ўзбекистонда соҳавий холат таҳлили, регулятив рағбатлар ва кадрлар салоҳиятининг ўзаро боғланиши етарлича ўрганилмаган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ўзбекистонда кичик ва ўрта тадбиркорлик миллий ялпи маҳсулотнинг ярмидан кўпини бергани ҳолда, логистика занжирида ҳали-ҳамон анъанавий, ресурс исроф қилувчи услублар устун. Муаммо энг қизғин нуқтасида турибди: ташқи бозорга чиқишда Европа Иттифоқининг СBАМ (Carbon Border Adjustment Mechanism) каби меъёрлари, Шанхай ҳамкорлик ташкилоти доирасидаги “яшил коридор” ташаббуслари ва минтақавий арзон кредит линиялари тадбиркорни тезлик билан технологик ва ташкилотчилик ўзгаришларга мослашишга мажбур қилмоқда. Зеро, ҳар бир товарни ташиш ё сақлаш учун сарфланадиган ҳар киловат-соат энергия, ҳар килограмм чиқинди ёки ҳар грамм CO₂ ўз-ўзидан иқтисодий йўқотишга айланади. Ўтмишда логистика тармоқлари “порт – омбор – чакана” сингари тўғри чизиқка айирилган бўлса, ҳозирги ҳимоя этилувчи модел “айланма иқтисодиёт”га ўтмоқда: ресурс ва энергия захираси етказиб берувчига, шакл берувчига ва истеъмолчидан кейинги қайта ишлаш тизимига уланиб кетган. Муаллифлар томонидан илгари сурилаётган уч даражали назарий концепция (1-жадвал) Ўзбекистон кичик ва ўрта тадбиркорларига босқичма-босқич мослашишни таклиф этади. 1-жадвал Яшил логистиканинг уч даражали трансформация модели Узоқ Методологик Қисқа Номи Мазмуни муддатдаги акцент чиқим натижа EV автопарк, қуёш Давлат-хусусий Бир марталик СО₂ панельли омборлар, шериклик (ДХШ), юқори сарф, эмиссияси CNG станциялари, инвест субсидия, 2–4 й