ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ ТОРГОВЛИ В УСЛОВИЯХ ОБЕСПЕЧЕНИЯ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ

Аннотация

This article is devoted to the essence and necessity of developing the system of trade services, improving the organizational and economic mechanisms for the development of trade services, developing theoretical and methodological aspects of ensuring the strategic competitiveness of trade enterprises and forming competitive strategies, proposing ways to improve the service sector in trade, and taking into account the specifics of the service sector. Keywords: economy, market economy, modernization, competitiveness, service provision, trade services, trade enterprises, free trade. 664 664-669 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Янги Ўзбекистон иқтисодиётини шакллантиришда унинг етакчи тармоқ ва соҳаларини модернизациялаш ва рақобатбардошлигини ошириш чора-тадбирлари қаторида савдо хизматларини ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. 2022-2026 йилларга мўлжаланган Янги Ўзбекистонинг тараққиёт стратегиясида “ҳудудларда хизмат кўрсатиш ва сервис соҳаларини ривожлантириш орқали кейинги 5 йилда хизмат кўрсатиш ҳажмини 3 баробарга ошириш ҳамда ушбу йўналишда жами 3,5 миллион янги иш ўринлари яратиш” (Фармон, 2022) вазифаси белгиланган. Шунингдек, республикада хизмат кўрсатишнинг асосий тури ҳисобланган савдо хизматларини комплекс ривожлантиришда, айниқса, соҳада таркибий ўзгаришлар ва диверсификатсияни амалга оширишда, истеъмолчиларнинг ўсиб бораётган эҳтиёжини сифатли қондиришни таъминловчи “рақамли савдо”ни ташкил этиш ва минтақа талаблари асосида савдо кластерини шакллантириш каби масалалар устувор вазифалардан ҳисобланади. Буларнинг барчаси республика иқтисодиёти асосий тармоғи ҳисобланган савдо хизматларини ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмлари, “рақамли савдо” хизматларини ривожлантиришнинг ўрта муддатли прогноз параметрлари прогноз кўрсаткичлариyb ишлаб чиқиш масалалари бўйича чуқур илмий-тадқиқотлар олиб боришни тақозо этади. Адабиётлар шарҳи. Савдо хизматларининг ривожланиши уларнинг бозор иқтисодиётида тутган ўрни жуда кўп турли тадқиқотчилар томонидан тадқиқ этилган. Жумладан, хориж олимларидан Самуэльсон (1992), Котлер (1990) савдо хизматларини ривожлантиришнинг назарий асосларини ўрганишган, МДҲ давлатлари иқтисодчи олимларидан Панкратова (2001), Раиский (2003) каби етакчи олимлар савдода самарадорликни ошириш ва бунга эришишда турли хил моделларни таклиф этишган. Ўзбекистонлик олимлардан Абдукаримов (2007) Ўзбекистонда савдо хизматларини ривожлантиришнинг институтционал ва иқтисодий асосларини такомиллаштириш, Муҳаммедов (1998) савдо хизматлари ривожлантиришни ифодаловчи кўрсаткичлар тизими ва уни баҳолашнинг методологик асосларини ишлаб чиқиш, савдо хизматлари бозорини шакллантириш ва уни диверсификасиялаш асосида соҳа даромадларини оширишнинг имкониятларини ўрганишган. Шунингдек, яна қатор олимлар савдо хизматларининг эволюцияси ҳамда замонавий бозор муносабатларида савдони ривожлантириш муаммолари бўйича чуқур тадқиқотлар олиб боришган. Ҳозирги вақтда савдо хизматлари соҳаси билан боғлиқ тадқиқотлар етарли даражада эмаслиги ушбу мавзуда илмий мақола тайёрлаш заруратини келтириб чиқарди. Тадқиқот методологияси. Мақола тадқиқотининг назарий ва услубий асосини иқтисод фани классикларининг фундаментал илмий ва амалий ишлари, ўрганилаётган муаммо бўйича етакчи маҳаллий ва хорижий олимларнинг ишлари, фаолият кўрсатиш муаммолари бўйича ихтисослаштирилган илмий-тадқиқот ва савдо ташкилотларининг ишланмалари ташкил этади ва савдони ривожлантиришни давлат томонидан тартибга солиш тизими, халқаро, миллий ва минтақавий илмий-амалий конференциялар ва семинарлар материаллари, даврий илмий журналларда нашрлар, савдони ривожлантиришни давлат томонидан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, Республика ва ижро ҳокимияти ва савдони бошқаришнинг ҳудудий дастурлари ташкил этади. 665 www.sci-p.uz II SON. 2025 Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Савдо хизматларининг ривожланиши инсоният тараққиётида муҳим аҳамиятга эга бўлиб, жаҳон цивилизацияси тараққиёти билан чамбарчас боғланган. “Буюк ипак йўли” ўтган Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон ҳам жаҳон сивилизатсияси марказларидан бири сифатида халқаро савдо-сотиқ муносабатлари ривожининг тарихида салмоқли мавқени эгаллаган. Марказий Осиё ҳудудларида савдо-иқтисодий алоқалар ва савдо хизматларининг ривожланишига тарихи ўзининг юксалиш чўққиларини ҳамда инқирозга юз тутиши жараёнларини тавсифланувчи, инсоният тараққиёти билан боғланган муайян босқичларга бўлинишини соҳа олимлари илмий асослаган. Айниқса, унинг сўнгги даврида, яъни 1991 йилдан ҳозирги кунгача, Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришгандан сўнг, савдо хизматлари соҳасида мутлоқ янги давр бошланиб, мустақил давлат сифатида ўзига хос савдо хизматларини шакллантириш заруриятидан келиб чиққан ҳолда эркин савдо тизимини йўлга қўйиш билан ифодаланади. Савдо соҳасининг ривожланиши ҳалқаро тажрибага кўра, савдо хусусий, жамоавий тадбиркорлик, якка тадбиркорлик, давлат ва аралаш шаклларда олиб борилмоқда. Савдо бу бозор и