СПЕЦИАЛИЗАЦИЯ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ПРОДУКЦИИ И ОБЕСПЕЧЕНИЕ ЕЁ ИНТЕНСИВНОГО РАЗВИТИЯ

Аннотация

The article draws attention to the fact that the effective functioning of agriculture in the new conditions should be carried out by moving from the use of predominantly extensive methods of developing the agrarian economy to activating the intensification process as the main means and direction for increasing the efficiency of the industry. The article describes the main aspects of fruit and vegetable production in the field of agricultural problems and ways to overcome them. Keywords: gross regional product, agricultural products, peasant farming, livestock, structural changes, investment, regional economy, diversification, agrarian reforms. Кириш. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясида (Фармон, 2019) аграр соҳада тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш ва диверсификациялашни қўллаб-қувватлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилган. Фермер хўжалиги фаолиятини юритиш ва уни олиб бориш тўғрисидаги меъёрий-ҳуқуқий хужжатларга Ўзбекистон Республикасининг «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги Қонуни ва бошқа қонуности хужжатларидан иборатдир. Юртимизда ўсимликчиликни ривожланиши аҳоли талабини қондириш билан бирга, ушбу тармоқнинг экспорт таркибидаги улушининг ҳам ортиб боришига замин яратиб, охирги вақтларда ушбу фаолиятга мослашган деҳқон хўжалиги фаолиятини янада ривожлантириш ва уларни фаолиятига етарли даражада эътибор қаратиш ва рағбатлантириш ҳукуматимиз диққат марказидаги масалалардан бири бўлиб келмоқда. Кутилмаган ноқулай иқтисодий шароитларда аҳоли талабини етарли даражада қондириш имкониятини кенгайтириш борасида соҳада яна кўплаб илмий изланишлар олиб борилиши зарурияти ушбу соҳанинг иқтисодий-ижтимоий жиҳатдан долзарб аҳамиятга эга эканлигин англатади. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодиёт соҳасининг таркибий қисмларидан бири бўлган қишлоқ хўжалигида маҳсулотлар етиштириш, сотиш бозорларини ривожлантириш, хусусан қишлоқ хўжалигини ривожланиши муаммолари республикамиздаги ҳамда хорижий мамлакатларда кўплаб илмий ва илмий-услубий ишлар қилинган. Хорижий олимлардан Т.Веблен, Р.Коуз, Д.Норт, О.Уильямсон, Й.Шумпетер, Т.Эггертссон асарларида институционал назария ва унинг таркибий унсурларининг хусусиятлари, қоида ва меъёрлари, турли иқтисодиётда уларнинг ўзгариши ҳамда ривожланиш қонуниятлари бўйича назарий ва услубий ёндошувлар берилган. Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги мамлакатлари олимларидан А.Н.Олейник, Р.И.Капелюшников, В.М.Полтерович, В.Л.Тамбовцев, А.Е.Шаститко, А.А.Аузан ва бошқаларнинг сўнгги йиллардаги чоп этилган илмий ишлари интенсив тадқиқотларнинг янги йўналишларини белгилаб беради. Мамлакатимизда турли соҳаларда амалга оширилган иқтисодий ислоҳотлар натижалари, аграр соҳада мулк муносабатларини ҳамда фермер хўжаликларини қўллаб- қувватловчи ва рағбатлантирувчи институтларни ривожлантириш муаммолари Р.Ҳусанов, Қ.Чориев, Ў.Умурзоқов, Б.Салимов, Н.Хушматов, Т.Фармонов, Н.Хамрахуджаев, Б.Акрамов каби олимларнинг илмий-назарий ва илмий-амалий ишларини келтириш мумкин. Аммо шу билан бирга, республикамизда фермер хўжаликларини ривожлантириш ва улар фаолиятини рағбатлантириш ҳамда қўллаб-қувватлаш бўйича 685 www.sci-p.uz II SON. 2025 кўп илмий-методологик ишлар қилинган бўлса ҳам, уларнинг интенсив механизмларини ривожланиши нуқтаи назаридан чуқур ўрганилмаган (Бердиқулов, 2021). Юртимиз иқтисодчи олимларидан Утанов (2019) ўзининг “Кўп тармоқли фермер хўжаликлари фаолиятини самарадорлигини ифодаловчи интеграл кўрсаткичлар” мавзусидаги илмий мақоласида республикамизда кўп укладли фермер хўжаликлари фаолиятини ифодаловчи ва уларнинг иқтисодий аниқлаш ва интеграл кўрсаткичлар тизими илмий асосланган ҳолда баён этилган. Кучли рақобат ва иқтисодий шаффофлик таъминланган ҳозирги кунда турли мулкчилик ва хўжалик юритиш шакллари фаолиятига баҳо якуний рентабеллик даражаси билан белгиланади. Шу сабабли, ушбу иқтисодий категорияларнинг ўхшаш ва фарқли томонлари ва улар фаолиятининг молиявий самарадорлигини баҳолашдаги ролини аниқлаб олиш зарур. Стратегик режалаштиришнинг агроозиқ-овқат комплексига ва бевосита қишлоқ хўжалигига нисбатан назарий, услубий ва амалий жиҳатларни Умрзоқовнинг (2008) илмий изланишларидан кўришимиз мумкин бўлади. Қишлоқ хўжалигини ривожлантириш муаммолари бўйича кўплаб тадқиқотлар мавжудлигига қарамай, маҳсулотлар турлари бўйича стратегик режалаштириш тизимини ташкил этиш, унинг назарий, услубий ва ахборот-таҳлилий таъминотини ишлаб чиқиш, минтақавий даражада режалаштириш ва ҳисоб-китобларни такомиллаштириш усуллари ўзгарувчан операцион муҳитда қўшимча ишлаб чиқиш ва янгилашни талаб қилади. Тадқиқот методологияси. Ушбу тадқиқот ишининг объекти бўлиб, республикамиз ҳудудларида ва хусусан, Тошкент вилоятида ўсимлик маҳсулотлари етиштириш фаолияти билан шуғулланувчи деҳқон ва фермер хўжаликлари танланган. Тадқиқотни ўтказишдан мақсад, юртимизда ўсимлик маҳсулотлари етиштириш, уларда содир бўлаётган иқтисодий ўзгаришлар ва тенденцияларнинг асосий жиҳатларини статистик усуллар ёрдамида чуқур таҳлиллар ўтказиш, унинг макроиқтисодий даражад