1-4 SINF DARSLIKLARIDAGI ORFOGRAFIYAGA OID MASHQLARNI TAHLIL QILISH

Аннотация

Mazkur tezis ishida boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning orfografik ko‘nikmalarini shakllantirishda darsliklardagi mashqlarning o‘rni tahlil qilingan. Ona tili fanining 1–4-sinflar uchun mo‘ljallangan darsliklarida keltirilgan mashqlar mazmuni, shakli va samaradorligi o‘rganildi. Har bir sinf darajasida mashqlar orfografik kompetensiyani shakllantirishga qanchalik xizmat qilishi aniqlab berildi.Mashqlarning o‘quvchilar yoshiga mosligi, metodik yondashuvlar va takroriylik darajasi baholandi.Tahlillar asosida o‘quvchilarda eng ko‘p uchraydigan orfografik xatoliklar aniqlanib, sabablariga izoh berildi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, orfografiya, darslik, ona tili, mashq tahlili, savodxonlik, yozma nutq, orfografik ko‘nikma, metodika, interaktiv topshiriqlar Yozma nutq – o‘quvchining fikrini aniq, ravon va mantiqiy ifodalash vositasi bo‘lib, uning shakllanishida orfografik ko‘nikmalar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida to‘g‘ri yozish (imlo) qoidalarini o‘zlashtirish nafaqat tilni o‘rganish jarayonining asosi, balki kelgusidagi barcha ta’lim bosqichlari uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixofiziologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, orfografik bilimlar ko‘proq obrazli, qiziqarli va tizimli mashqlar orqali berilishi lozim. Chunki bu yosh davrda o‘quvchilarda harf-tovush munosabatlarini tushunish, murakkab so‘zlarning yozilishi, talaffuz va yozuv orasidagi farqlarni anglash hali shakllanayotgan bo‘ladi. Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish dolzarb vazifa sifatida qaralmoqda. Bu esa o‘quvchilarning savodxonlik darajasini oshirish, ayniqsa yozma nutqdagi orfografik xatolarning oldini olishni taqozo etadi. Shu nuqtai nazardan, 1–4-sinflar uchun yaratilgan darsliklarda berilgan orfografik mashqlarning mazmuni, shakli, mantiqiy ketma-ketligi, o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mosligi va metodik samaradorligini ilmiy asosda tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – 1–4-sinf ona tili darsliklarida orfografiyaga oid mashqlarni tahlil qilish, ularning o‘quvchilarda orfografik ko‘nikmalarni shakllantirishdagi rolini aniqlash va mavjud kamchiliklar hamda takomillashtirish yo‘llarini ilgari surishdan iborat. Orfografiya tushunchasi va asosiy qoidalar. 75 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Orfografiya – tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, so‘z va gaplarni to‘g‘ri yozish qoidalarini o‘rganadi. U yozma nutqning me’yorga solingan shaklini ta’minlab, til birliklarining yagona, umumiy qabul qilingan tarzda ifodalanishini ta’minlaydi. Orfografiya ikki asosiy prinsipga tayanadi: fonetik va morfologik prinsiplar. Fonetik prinsipga ko‘ra, so‘zlar talaffuziga yaqin tarzda yoziladi (masalan, "kitob", "daraxt"). Morfologik prinsip esa so‘zlarning shaklini morfemik tarkibni saqlagan holda yozishni taqozo etadi (masalan, "quvonchli" so‘zida "quvonch" va "-li" morfemasi saqlanadi). Ba’zi hollarda tarixiy yozuv shakli ham saqlab qolingan bo‘lib, bu esa istisno holatlar sanaladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari va orfografik o‘rganish jarayoni. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hali fikrlash, eslab qolish, nutq va e’tibor jihatdan rivojlanish bosqichida bo‘lganliklari sababli, orfografik o‘rganish jarayoni ularning yosh psixologik xususiyatlariga mos ravishda tashkil etilishi zarur. Ular uchun obrazli tasavvur, ko‘p takroriylik, vizual ko‘mak (rangli belgilar, piktogrammalar), og‘zaki va yozma mashqlar uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ko‘plab so‘zlar talaffuzdagi farq tufayli xato yoziladi. Bu esa ularning o‘qish va yozish malakalarini tizimli mashqlar orqali rivojlantirishni taqozo etadi. Orfografik mashqlarning turlari. Orfografik ko‘nikmalarni shakllantirishda mashq turlarining xilma-xilligi muhim rol o‘ynaydi. Ular quyidagicha tasniflanadi: 1. To‘ldirish mashqlari – jumlada yoki matnda tushirib qoldirilgan harf yoki so‘zni to‘g‘ri shaklda yozish orqali orfografik qoidalarni mustahkamlashga xizmat qiladi. 2. Tuzatish mashqlari – noto‘g‘ri yozilgan so‘z yoki gapdagi xatoni topib, uni to‘g‘rilash orqali o‘quvchining diqqatini oshiradi va xatoni ko‘ra bilish malakasini rivojlantiradi. 3. Ko‘chirish mashqlari – matn yoki so‘zlarni yozuvdan yozuvga nusxa ko‘chirish orqali imlo qoidalariga rioya qilish o‘rgatiladi. 4. Imlo diktantlari – o‘qituvchi tomonidan og‘zaki aytilgan matnni yozish orqali orfografik xotira va eshitish asosida yozish ko‘nikmalari shakllanadi. 5. Test shaklidagi topshiriqlar – variantli tanlovlar, juftlashtirish, bo‘sh joyni to‘ldirish orqali orfografik bilimlarni baholash imkonini beradi. Yuqoridagi mashq turlari o‘zaro uyg‘unlikda qo‘llanganda, o‘quvchida orfografik sezgi (imlo sezuvchanligi) shakllanib boradi. Bu esa yozma nutqning aniq va to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlaydi. 1–4-sinf darsliklaridagi orfografik mashqlar tahlili 76 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online confere