LITOTA STILISTIK VOSITASINING KONSEPTUAL JIHATLARI

Аннотация

В статье обсуждается важность понимания сходств и различий между языками при переводе, особенно акцентируя внимание на лексических единицах, имеющих культурное значение. В ней подчеркивается, что переводчики часто сталкиваются с трудностями, когда лексическая единица, присутствующая в одной культуре, не имеет прямого эквивалента в другой. Ключевые слова: Перевод, Культурная лингвистика, Концепция, Лексическое значение, Ядро и периферия, Структура поля, Литота, Вежливость, Межкультурная коммуникация, Семантика, Когнитивная лингвистика. Bugungi kunda tarjima tillar oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlarni aniqlashdagi ustuvor yoʻnalishlardan biri hisoblanadi. Bunda asliyat va tarjima matnlari leksik birliklari qiyosiy tahlil qilinishi natijasida tarjimada turli xalqlar madaniyatiga doir leksik birliklar bilan birgalikda xalqlar tarixi, madaniyati, dunyoqarashi, dini haqida ham chuqur bilimga ega boʻlish imkoniyati yaratiladi. Odatda, tarjimonlar baʻzi matnlarda muammolarga duch kelishadi. Bu qiyinchiliklar, asosan, matnlar tarkibida maʻlum bir madaniyatda mavjud boʻlmagan leksik birliklar tarjima tilida uchramasligi bilan bog‘liq bo‘lib, tarjimon uchun bunday leksik birliklarni tarjima qilish masalasi muammodir. Rus olimi Yu.D.Apresyan leksik ma’no tushunchasini semantik, sintaktik va pragmatic kombinatsiyasi orqali izohlaydi. Uning fikriga ko‘ra,”lingvistik belgining semantikasi narsa, tarkib va harakatning sodda tushunchalarini aks ettiradi…” yani dunyo haqidagi tushuncha har bir ona tilini o‘rta darajada biladigan insonda mavjud. Bu kabi dunyoni sodda tushunish uning moddiy va ma’naviy tajribasini ifodalaydi. 139 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Madaniyatning har bir tashuvchisiga ma'lum bo‘lgan va u uchun muhim bo‘lgan asosiy aktual atributlardan iborat faol qatlam umummilliy konseptsiyaga kiradi. Passiv qatlamlar (madaniyat tashuvchilarning alohida guruhlari uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha atributlar) alohida subkulturalar konseptlari sohalariga tegishli. Biz ushbu ro‘yxatni ekspressiv hissiy komponent bilan to‘ldiramiz, chunki bizning fikrlarimiz ko‘pincha shahvoniy havolalarga ega. Bizning fikrimizcha, konseptsiyaning individual xususiyatini, uning shakllanishi va faoliyatining subyektiv-faol xarakterini qayd etish ayniqsa muhimdir. Majoziy komponent konseptsiyaning psixofiziologik asosi bo‘lib, bu konseptsiyani fikrlash operatsiyalari uchun kodlashtirgan universal ob'ekt kodining birligini ifodalaydi va vizual, ta'm, taktil, eshitish va hidni sezish asosidagi perseptiv tasvirdan iborat. Majoziy komponentning ikkita tarkibiy qismi - idrok va kognitiv tasvirlar mavjudligiga ishonish mavjud. Ular konseptuallashtirilgan obyekt yoki hodisaning xususiyatlarini teng ravishda aks ettiradi. Biroq, tasvir tuzilish sifatida konseptsiya yadrosiga majburiy ravishda tegishli emas, garchi individual ongda ma'lum bir tasvir bunday til so‘zlovchisi uchun konseptni kodlaydi. Ba'zan konseptsiyada konsept va majoziy tarkibiy qismlardan tashqari, qiymat komponentlari ham uchraydi - konseptning leksik va grammatikadagi o‘rnini belgilovchi etimologik va assotsiativ xususiyatlari til tizimi. Mantiqiy yondashuv quyidagi zonalarni nazarda tutadi: asosiy domenlar - domen ichidagi (konseptsiya denotatning oʻziga xos atributlarini aks ettiruvchi atributlar), qoʻshimcha soha (paroemiya va oʻtish maʼnolaridan olingan konsept atributlari) va qoʻshimchalar – kvazi soha (ular konsept nomining boshqa soʻz bilan uygʻunligi natijasida yuzaga keladigan rasmiy assotsiatsiyalar bilan bogʻlangan), ko‘chma ma'nolardan foydalanish). Asosiy qatlam, qo‘shimcha kognitiv atributlar va kognitiv qatlamlarning (asosiy va periferik) birikmasi konsept hajmini tashkil qiladi va uning tuzilishini belgilaydi. Bu tuzilma turg‘un emas, chunki har bir konseptsiya doimo ishlaydi va o‘zining turli tarkibiy qismlari va boshqa konseptlar bilan o‘zaro ta'sir qiluvchi jihatlarida yangilanadi. Konseptsiya mazmunida aks ettirilgan shaxsiy tajriba unga individual xususiyatni beradi, chunki konseptsiya nafaqat ommaviy, nazariy, balki muntazam o‘rganish natijalarini ham o‘z ichiga olgan bilim birligidir. Qolaversa, umuman olganda, konseptsiya madaniyat bilan bog‘liq mohiyat bo‘lsada, uning o‘zagi madaniyatga kamroq bog‘liqdir. Konseptsiyaning asosiy qatlami minimal hissiysensual, stilistik, madaniy va subyektiv omillarni o‘z ichiga oladi va muloqot jarayonida eng yaxshi o‘zaro tushunishga yordam beradi. 140 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Har qanday konseptual maydon qurilishining eng muhim xususiyati uning yadro va periferiyaga bo‘linishidir. Muhimi, ustun bo‘lmasa ham, yadroning asosiy xususiyatlari bor: 1) chastota; 2) mashhur, umummilliy; 3) stilistik betaraflik; 4) frazeologik faoliyat; 5) tilning nominativ tizimidagi ahamiyati (kundalik muloqot uchun zarur bo‘lgan narsa va hodisalarning nomi); 6) barqarorlik; 7) so‘z yasalish faolligi, frazeologik tarkibning soddaligi. Lug‘avi