DAVLAT ISHTIROKIDAGI KORXONALARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASH YO‘LLARI.

Аннотация

Mazkur maqolada davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashning dolzarb masalalari, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Xususan, korxonalarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish, investitsion jozibadorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashga qaratilgan strategiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: davlat ishtirokidagi korxonalar, moliyaviy barqarorlik, investitsiyalar, boshqaruv, samaradorlik, raqobatbardoshlik, moliyaviy tahlil. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat ishtirokidagi korxonalar (DIK) mamlakat iqtisodiyotining muhim segmentlaridan biri hisoblanadi. Ularning barqaror faoliyati nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham katta rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ushbu korxonalarning moliyaviy barqarorligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ularni har tomonlama o‘rganish va yechimlar ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir. Bugungi globallashuv va tezkor iqtisodiy o‘zgarishlar davrida davlat ishtirokidagi korxonalar (DIK) mamlakat iqtisodiyotining muhim bo‘g‘inlaridan biri hisoblanadi. Ushbu korxonalar energetika, transport, kommunal xizmatlar, metallurgiya kabi asosiy tarmoqlarda faoliyat yuritib, milliy iqtisodiyot barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ammo so‘nggi yillarda ushbu korxonalarning moliyaviy samaradorligi va barqarorligi bilan bog‘liq muammolar ko‘zga tashlanmoqda. Shuning uchun, DIKlarning moliyaviy holatini mustahkamlash, ularning faoliyatini zamonaviy boshqaruv tamoyillari asosida tashkil etish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Davlat ishtirokidagi korxonalarning hozirgi holati 4-To’plam 2-son Aprel , 2025 32 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari O‘zbekiston Respublikasida 2024-yil holatiga ko‘ra, yuzlab yirik va o‘rta hajmdagi davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyat yuritmoqda. Afsuski, ularning ko‘pchiligi moliyaviy jihatdan samarali ishlamayapti. Ayrim korxonalarda daromadlar xarajatlarni qoplay olmayapti, foyda o‘rniga zarar ko‘rilmoqda, bu esa davlat byudjetiga yuk tushiradi. Jahon tajribasiga murojaat qilsak, rivojlangan davlatlarda bunday korxonalar mustaqil, korporativ boshqaruv asosida faoliyat yuritadi. Shunday bo‘lsada, bizda ayrim DIKlar hali ham bozor mexanizmlariga to‘liq moslashmagan, ular doimiy davlat yordamiga tayangan holda faoliyat olib bormoqda. Bu holat ularning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Moliyaviy barqarorlikka ta’sir etuvchi omillar Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy holatiga quyidagi omillar bevosita ta’sir qiladi: Ichki omillar: - Moliyaviy boshqaruvning sustligi – budjetning noto‘g‘ri rejalashtirilishi, xarajatlar ustidan yetarli nazoratning yo‘qligi. - Past operatsion samaradorlik – ishlab chiqarish quvvatlarining to‘liq ishlatilmasligi, mahsulot tannarxining yuqoriligi. - Kadrlar va boshqaruv sifati – professionallik yetishmasligi, innovatsiyaga bo‘lgan sust yondashuv. Tashqi omillar: - Bozor sharoitlarining o‘zgaruvchanligi – talab va taklifdagi siljishlar, narxlarning keskin o‘zgarishi. - Davlat siyosati va tartibga soluvchi mexanizmlar – soliq yuki, subsidiyalar tizimi, litsenziyalash tartibi. - Global iqtisodiy muhit – import-eksport cheklovlari, xalqaro raqobat, valyuta kursining o‘zgarishi. Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari Boshqaruv tizimini takomillashtirish 4-To’plam 2-son Aprel , 2025 33 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari DIKlarda korporativ boshqaruv tamoyillarini joriy qilish zarur. Masalan, kuzatuv kengashlari faoliyatini kuchaytirish, menejerlar faoliyatini samaradorlik ko‘rsatkichlari asosida baholash orqali korxona faoliyatiga mas’uliyatli yondashuvni shakllantirish mumkin. Ichki moliyaviy nazoratni kuchaytirish Korxona byudjeti doimiy monitoring ostida bo‘lishi kerak. Ichki audit xizmati faoliyatini mustahkamlash, risklarni boshqarish mexanizmlarini joriy etish moliyaviy xatoliklarning oldini oladi. Innovatsiyalar va raqamlashtirish Zamonaviy axborot texnologiyalarini, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, samaradorlikni oshirish mumkin. Masalan, ERP tizimlari yordamida moliyaviy oqimlarni onlayn kuzatish imkoniyati yaratiladi. Xarajatlarni optimallashtirish Keraksiz xarajatlar qisqartirilib, asosiy faoliyatga yo‘naltirilgan mablag‘lar ko‘paytirilishi kerak. Resurslardan samarali foydalanish, ortiqcha xodimlarni qisqartirish, logistikani soddalashtirish bu borada muhim vositalardir. Davlat qo‘llab-quvvatlash siyosatini maqbullashtirish Davlat moliyaviy yordamini selektiv tarzda, faqat strategik va istiqbolli loyihalarga yo‘naltirishi zarur. Bundan tashqari, davlat-xususiy sheriklik asosida DIKlar bazasida yangi loyihalarni amalga oshirish lozim. Investitsion jalb qilish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish Korxonalar faqat davlat mablag‘lariga t