MUMTOZ ADABIYOTINING SHAKILLANISHI

Аннотация

Markaziy Osiyo mintaqasi, eng avvalo, uning o‘zagi – O‘zbekiston adabiyoti va san’ati jahon badiiy madaniyati tarixidagi eng yorqin va e’tiborli sahifalardandir. Oʻzbekistonda ogʻzaki (folklor) va yozma adabiyot taraqqiyotining kelib chiqishini oʻrganish ushbu serhosil hududda istiqomat qiluvchi oʻtroq va koʻchmanchi xalqlar madaniyatining oʻzaro intensiv va jadal taʼsiridan ishonchli dalolat beradi. Ushbu maqola davomida biz ham o’zbek adabiyotshunosligini turli olimlar tomindan davrlanishini tahlil etdik. Shuningdek, maqolada mumtoz janrlardan bugungi zamonda foylanish darajasi ham. Kalit so’zlar: Sharq adabiyotshunosligi, mumtoz adabiyot, g’azal, ruboiy, masnaviy, adabiy davrlar, mustaqillik davri adabiyoti, klassik janrlar. O‘zbek adabiyoti deyilganda o‘zbek xalqi ijodiy daholarining o‘lmas ijodi, badiiy tarixi, erksevar intilishi, Vatanga muhabbatning eng yorqin timsoli ko’z oldimizda gavdalanadi. Uzoq vaqt davomida O‘rta Osiyoda yashagan turkiy xalqlar adabiyoti birlashtirilib, turkiy til deb ataladigan tilda yoki mahalliy ilm-fanda ko‘pchilik ishonganidek, chig‘atoy (eski o‘zbek) tilida yozilgan. Binobarin, o‘sha qadimiy turkiy adabiyot qadimgi turkiy yozuvning ilk yodgorliklaridan boshlab, shu bepoyon hududda yashovchi deyarli barcha turkiy xalqlarga tegishli bo‘lib, o‘zbek tilining o‘zida yozilmagan bo‘lsa-da, o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi hisoblanadi. 5-To’plam 1-son May , 2025 125 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari O‘zbek adabiyoti xalq tarixiy o‘tmishining hayotbaxsh yodgorligidir. Uning sahifalarida, u yaratgan obrazlarda jamiyatning asrlar davomidagi ma’naviy taraqqiyoti aks ettirilgan, o‘zbek xalqining milliy xarakteri gavdalanadi. Oʻzbek adabiyoti — oʻzbek tilidagi yozma va ogʻzaki asarlar toʻplami. Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur, Shayboniyxon, Ubaydullaxon, Mashrab, Og‘axiy, Muqimiy, Munis Xorazmiy, Nodira, Fizuliy, Furqat, Uvaysiy va boshqalar o‘zbek adabiyoti namoyandalari bo‘ldi. Oʻzbek adabiyotining mumtoz janri ruboiy, qasida, gʻazaldan iborat . O‘zbek yozma adabiyotining butun tarixini taxminan bir necha bosqichlarga bo‘lish mumkin. Bosqichlarga bo‘lishda bir qancha nuqtai nazarlar mavjud bo‘lsa-da, biz F.Hamroyevning o‘zbek adabiyoti tarixini sxematik tarzda quyidagi bosqichlarga ajratgan fikriga amal qilamiz: Birinchi bosqich Bu ishqiy-falsafiy va axloqiy-ma’rifiy adabiyotning gullab-yashnashi bosqichi edi. Tarixiy jihatdan u 16-asrgacha boʻlgan davrni qamrab oladi. Bu bosqich, o'z navbatida, ikki tarixiy davrga bo'linadi: Qadim zamonlardan XIV asr boshlarigacha. Bu davrda oʻzbek yozma adabiyoti shakllana boshladi, ularning eng koʻzga koʻringan namoyandalari Yusuf Xos Hojib Balasagʻuniy va Mahmud Koshgʻariydir. Aynan ularning asarlari keyingi davr dunyoviy adabiyotining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Bundan tashqari, bu davr jahon miqyosida shuhrat qozongan va tan olingan diniy va tasavvufiy adabiyotning gullab-yashnashi bilan tavsiflanadi. XIV-XV asrlar adabiyoti Bu davr o‘zbek dunyoviy adabiyotining eng yuqori yuksalish davri bilan tavsiflanadi. Mahmud Pahlavon, Durbek, Lutfiy, Yusuf Amiriy, Gadoiy ijodi va boshqa ijodkorlik mahorati, she’riy tafakkurining o‘ziga xosligi, o‘zbek 5-To’plam 1-son May , 2025 126 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari adabiyotining janr boyitish ko‘rsatkichlari. Aynan shu davrda zabardast shoir va mutafakkir Alisher Navoiy yashab ijod qilgan. Ikkinchi bosqich Bu bosqich realistik adabiyotga o‘tish bilan tavsiflanadi. U, birinchi navbatda, voqelik suratlarining yanada haqqoniy va yaxlit aks ettirilishi bilan ajralib turadi. Ushbu bosqichni uch davrga bo'lish mumkin: XVI-XVII-asr boshlari adabiyoti Bu davrning eng ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan Zahiriddin Muhammad Bobur, Muhammad Solih, Boborahim Mashrabni alohida ta’kidlash mumkin. Aynan ular o‘sha davrning realistik suratlarini ilk bor tasvirlaganlar, bu esa keyingi klassik o‘zbek adabiyotida realistik tendentsiyalarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. XVIII asr – XIX asrning birinchi yarmi adabiyoti Bu davr Uvaysiy, Nodira va Maxzuna kabi ajoyib shoiralarning paydo bo'lishi bilan ajralib turadi. Ular erkak shoirlar bilan birga o‘zbek adabiyotida realistik tendentsiyalarni faol rivojlantira boshladilar. Shu bilan birga, birinchi marta ayol sevgi lirikasi paydo bo'ldi. O‘sha davrning eng ko‘zga ko‘ringan shoirlari Muhammad Sharif Gulxaniy, Maxmur, Munis Xorazmiy, Og‘axiy edi. XIX asrning ikkinchi yarmi adabiyoti – XX asr boshlari. Bu davrda ajoyib oʻzbek adiblari ijod qildilar, ularning eng koʻzga koʻringanlari Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Muhammadniyoz Komil, Avaz Oʻtaroʻgʻli edi. Ular yangi davrdagi barcha keyingi o‘zbek adabiyotining shakllanishida beqiyos rol o‘ynadi. Ularning asarlari ko'p jihatdan innovatsion bo'lib, rus adabiyotida yangi demokratik yo'nalishning shakllanishiga asos bo'lib xizmat qildi. Ular birinchi bo‘lib mashhur bo‘lgan va hozirgi kunga