QADIMGI HINDISTON SIVILIZATSIYASIDA DIN VA SAN'AT

Аннотация

Mazkur maqolada qadimgi Hindiston sivilizatsiyasining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari atroflicha o'rganiladi. Xususan, miloddan avvalgi III ming yillikda Hind vodiysida yuzaga kelgan Mohenjo-Daro va Xarappa madaniyatlari asosida bu sivilizatsiyaning taraqqiy etgan shaharsozlik tizimi, rivojlangan irrigatsiya inshootlari, yozuv va hisob-kitob tizimlari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, maqolada qadimgi hind jamiyatida paydo boʻlgan qadimiy dinlar ham oʻrganiladi. Xususan hinduizm, buddizm kabi dinlar bunga misol boʻladi. Yana hindlarning eng qadimiy klassik raqslaridan biri Bharata Natyam raqsi ham ushbu maqolada yoritib oʻtilgan. Kalit so'zlar: sivilizatsiya, buddizm, Tri-Pitaka, Hindiston, taqvim, shaharsozlik, braxmanlar. Kirish. Qadimgi Hindiston sivilizatsiyasi insoniyat tarixidagi eng qadimiy va rivojlangan madaniyatlardan biri hisoblanadi. Qadimgi Hindiston xalqi tabiat bilan uyg'un hayot kechirgan, murakkab ijtimoiy tuzilma va ma'naviy qadriyatlarga ega boʻlgan. Ushbu maqolada qadimgi Hindiston sivilizatsiyasining asosiy xususiyatlari, uning rivojlanish bosqichlari hamda insoniyat taraqqiyotidagi o'rni tahlil qilinadi. Mavzuga kirishdan oldin sivilizatsiya haqida tushunchaga ega boʻlib olamiz. Sivilizatsiya so'zi lotincha “sivilis” – “fuqarolikka, davlatga, shaharga taalluqli” ma'nolarini anglatuvchi o'zakdan kelib chiqqan. U “silvaticus”, ya'ni lotinchadan tarjima qilganda “qo'pol, yovvoyi” 5-To’plam 2-son May , 2025 377 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari so'ziga qarshi ma'noda qo'llanilgan. Sivilizatsiya tushunchasi “madaniyat” tushunchasi bilan uzviy bog'liq ravishda paydo bo'lgan.1 Asosiy qism. Hind sivilizatsiyasi milloddan avvalgi 2350-3000 yillarda Hind daryosi vodiysida boshlangan va hozirgi kungacha saqlanib qolgan dastlabki sivilizatsiya. Hindiston sivilizatsiyasini hukmronlik davri asosida bir necha bosqichlarga bo'lish mumkin. Joylashuvi bo'yicha Hindistonni ikki qismga, ya'ni Shimoliy Hindiston va Janubiy Hindistonga bo'lish mumkin. Hindistonning ikki qismi tili, madaniyati va diniy amallari jihatlari bilan farq qiladi. San'at xilma- xilligi va o'z xalqining turmush tarziga boy bo'lgan hind sivilizatsiyasi, ayniqsa Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari aholisi hayotiga ta'sir katta boʻlgan. Hindistonning sivilizatsiyasi, madaniyatini asosan Nusantara2 arxipelagi hududlarida keng tarqalganini ko'rishimiz mumkin. Hindiston sivilizatsiyasi Janubi-sharqiy Osiyo mintaqasi bilan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan alohida munosabatda bo'lib, Janubi-sharqiy Osiyo jamiyati hayotining barcha jabhalarida uchratish mumkin. Hindiston qadriyatlarini Janubi-sharqiy Osiyo aholisi orasida qo'llanishi Janubi-sharqiy Osiyoda hindlashgan davlat3 atamasini yaratdi. Jamiyat kundalik hayotida hind sivilizatsiyasi elementlariga ega bo'lgan madaniyatni o'zlashtira boshladi. Hind sivilizatsiyasidagi dinlar: hinduizm, buddizm, jaynizm va sikxizm kabi bir necha dinlarni tasniflanishi mumkin. Hinduizm Nusantara arxipelagi uchun begona din emas va bu din dunyodagi eng qadimgi din hisoblanadi. N. M Idaikkadar (1979) ma'lumotlariga ko'ra, dunyoning boshqa yirik dinlaridan farqli o'laroq, ushbu dinning dastlabki tarixini aniqlash qiyin va hatto uning boshlanish sanasi ham noma'lum, hinduizmga Hind daryosi (Hind) nomiga asoslanib ism berilgan.4 1Qodirova L. B. “JAHON SIVILIZATSIYALAR TARIXI” 2020-yil. 2Nusantara. atamasi Malay-Indoneziya xalqlarning yashash joylarini belgilash uchun ishlatiladi: Indoneziya, Malayziya, Singapur, Bruney, Filippin va Janub. Tailand. 3Cohen, Stephen P. (2002), India: Emerging Power 54-bet 4Ghazali Darusalam, Tamadun Islam dan Tamadun Asia 117-bet. 5-To’plam 2-son May , 2025 378 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Hinduizm beshta asosiy tushunchaga ega: Braxman, Atman, Karma, Moxsa va Samsara. Braxman Xudoga murojaat qiladi, Atman esa har bir inson tanasida mavjud bo'lgan individual ruhdir. Atman har doim Braxman bilan birlashishga intiladi, ammo bu faqat Karma ga bog'liq bo'ladi. Hindlar har doim o'zlarini Samsaradan xalos bo'lish va Moxsaga erishish uchun harakat qilishadi, boshqacha aytganda Moxsa jannatdir. Bundan tashqari, hinduizmda Vedalar deb nomlangan o'zining muqaddas kitobi mavjud. Keyingi dinlardan biri buddizm. Budda so'zi “budh” fe'lidan olingan bo'lib, uyg'onish, ya'ni xatolardan uyg'onish va sahnaning haqiqiy yorug'ligi o'rtasida chiqish ma'nosini anglatadi.5 Ushbu din milloddan avvalgi VI asrda Hindistonda tug'ilgan va Sidharta Gautama Budda tomonidan asos solingan. Hinduizm singari buddizm ham hinduizm ta'kidlagan Karma va Samsara qonunlariga ishonadi. Buddizm, shuningdek, Samsaradan xalos bo'lishga va Nirvananing mukammal hayotiga erishishga intiladi. Buddizm ta'limotiga murojaat qilib, Gautama buddizmi to'rtta oliy haqiqatni va haqiqatning sakkiz yo'lini ta'kidlaydi. To'rt asl haqiqat hayot azoblarga to'la ekanligini tushunishni o'z ichig