TRANSPORT MASHINALARIDA G'ILDIRAKLI YURISH TIZIMINING YO'L-QATNOV QULAYLIGI VA ENERGIYA SARFI

Аннотация

This article studies the impact of the wheeled running system of transport vehicles on road comfort and energy consumption. The design features of the wheeled running system, their interaction with the road surface, and the impact of factors such as vibration and friction during movement on the overall transport efficiency are analyzed. Also, ways to increase energy efficiency are considered using the example of optimal wheel designs, tire pressure, suspension systems and other important factors. The results of the study can serve to improve the operational characteristics of vehicles. Keywords: wheeled running system, road comfort, energy consumption, transport vehicles, suspension system, tire pressure, vibration, friction, operational efficiency. Kirish. Zamonaviy transport mashinalari harakatlanish samaradorligini oshirish, yoʻl-qatnov qulayligini taʼminlash hamda energiya sarfini kamaytirish kabi muhim texnik va iqtisodiy talablarga javob berishi kerak. Ayniqsa, gʻildirakli yurish tizimi bu talablarning bajarilishida hal qiluvchi omillardan biri hisoblanadi. Ushbu tizimning konstruksiyasi, shinalar turi, ularning bosimi va osma tizimining ishlash xususiyatlari transport vositasining yoʻl yuzasidagi harakatlanish sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, transport mashinalarida gʻildirakli yurish tizimining texnik-ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilish va ularning energiya samaradorligi bilan bog‘liqligini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi. Transport mashinalarida gʻildirakli yurish tizimining yoʻl-qatnov qulayligi va energiya sarfi quyidagi omillarga bogʻliq: Yoʻl-qatnov qulayligiga taʼsir ettuvchi omillar Gʻildirak turlari: o Pnevmatik (havo bosimli) gʻildiraklar – yumshoq yuzalarda yaxshi amortizatsiya beradi, tebranishlarni kamaytiradi. 5-To’plam 2-son May , 2025 421 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari o Qattiq gʻildiraklar (metall, rezina) – tez eskiradi, tebranish koʻproq, lekin ogʻir yuklar uchun mos. Suspenziya tizimi: o Pnevmo-yoki gidropodveska yoʻl sathidagi notekisliklarni yumshatadi. o Burilishda barqarorlikni taʼminlaydigan stabilizatorlar mavjud boʻlsa, qulaylik oshadi. Gʻildirak oʻlchami va shinasi: o Katta diametrli gʻildiraklar yoʻldagi toʻsiqlarni osonlikcha engib oʻtadi. o Keng va chuqur protektorli shinalar yaxshi tutqichlik beradi. Energiya Sarfiga Taʼsir Ettuvchi Omillar Aylanish qarshiligi: o Gʻildirakning deformatsiyasi (ayniqsa pnevmatik shinalarda) harakatga qarshilik koʻrsatadi va yoqilgʻi sarfini oshiradi. o Past bosimda ishlash aylanish qarshiligini oshirib, energiya sarfini koʻpaytiradi. Gʻildirakning ogʻirligi: o Ogʻir gʻildiraklar aylantirish uchun koʻproq energiya talab qiladi. Shinalarning ishqalanish koeffitsienti: o Qattiq rezinali shinalar kamroq ishqalanishga ega, lekin qulaylik pasayadi. o Yoʻl yuzasining turi (asfalt, qum, loy) energiya sarfiga katta taʼsir koʻrsatadi. Optimallashtirish Usullari Aerodinamik gʻildirak dizayni – shamol qarshiligini kamaytiradi. Past aylanish qarshiligiga ega shinalar (masalan, radial shinalar). Havo bosimini avtomatik nazorat qilish – har bir yoʻl sharoitiga mos bosimni sozlash. Yengil materiallardan yasalgan gʻildiraklar (magniy, karbon tolali kompozitlar). Adabiyotlar tahlili va metodologiya O‘zbekiston va xorijiy adabiyotlarda transport mashinalarining gʻildirakli yurish tizimiga oid ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. O‘zbek olimlari – 5-To’plam 2-son May , 2025 422 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari A.Yo‘ldoshev, B.Qodirov, va T.Mahmudovlarning ishlarida gʻildirakli transport vositalarining yoʻl sharoitlariga moslashuvchanligi, tebranishlarni kamaytirish, shina bosimining optimallashtirilishi kabi jihatlar keng o‘rganilgan. Ayniqsa, yo‘l yuzasining holati va osma tizimining harakatlanishga ta’siri borasida muhim nazariy va amaliy natijalar mavjud. Shuningdek, “Transport vositalari dinamikasi” va “Mashina detal va mexanizmlari” fanlariga oid darsliklarda ham yurish tizimining ishlash prinsiplari, energiya sarfi va uzatish mexanizmlarining samaradorligi bayon etilgan. Ilmiy maqolalar tahlilida ko‘riladiki, gʻildirakli tizimlarning ish faoliyati tebranish intensivligi, silliqlik darajasi va energiya yo‘qotishlarining kamayishi bilan bevosita bog‘liq. Tadqiqotda analitik tahlil va tajriba asosidagi solishtirma usullar qo‘llanildi. Gʻildirakli transport vositalarining har xil turdagi osma tizimlari, shina turlari (kam bosimli, yuqori bosimli) va yo‘l sharoitlaridagi yurish xatti- harakatlari tahlil qilindi. Transport vositalarining tebranish chastotasi, shina bosimi, gʻildirak diametri, yo‘l qarshiligi kabi parametrlar eksperimental usullar bilan o‘lchandi. Energiya sarfi ko‘rsatkichlari kompyuter dasturlari orqali hisoblab chiqildi va real eksperiment natijalari bilan solishtirildi. Qolaversa, mavjud texnik adabiyotlar va amaliy tajribalar asosida optimallashtirish modellarig