O'QUVCHILARDA LIDERLIK SIFATLARINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI

Аннотация

Mazkur maqolada yoshlarda liderlik xususiyatlarini rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlari bugungi bozor iqtisodiyoti talablarini inobatga olgan holda bayon etilgan. Ta’lim-tarbiya jarayonida talabalarda liderlik qobiliyatning tutgan o`rni haqida so`z yuritilgan. Shuningdek maqolada rahbar va liderlik o`zaro farqli jihatlari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: lider, liderlik, rahbar, xarizma, ta’lim-tarbiya, qobiliyat. Ma’lumki, har qanday guruh, tashkilot, jamoada, bo'linmada tan olingan obro'e'tiborga ega bo'lgan shaxs mavjud bolib, u mazkur tashkilotning faoliyatiga bevosita ta'sir o'tkazadi, bu o'zini boshqaruv harakatlari sifatida namoyon qiladi. Buni Amir Temurning “Azmi qat’iy, tadbirkor, hushyor, mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir”, degan fikri ham tasdiqlaydi. Bugungi kunda biz bunday shaxslarni liderlar deb ataymiz. Lider so‘zi inglizcha “leader” - yetakchi, boshliq, rahbar biror siyosiy partiya yoki tashklilotning rahbari, yo‘lboshchisi ma’nolarini anglatadi.[1] Liderlik (inglizcha: leader - yetakchi, boshlovchi soʻzidan) – umumiy bir ishni bajarishda boshqalarning yordami va haraktini birlashtiruvchi ijtimoiy taʼsir jarayoni. [2] Lider qanday xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak? Yetakchilikning ya’ni liderlikning asosiy xususiyatlari quyidagilar: 5-To’plam 3-son May , 2025 187 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari ➢ mas'uliyatli va qiyin qarorlarni qabul qilish qobiliyati, ular uchun tegishli javobgarlikni o'z zimmasiga olish istagi; ➢ shaxsiy manfaatlar uchun emas, balki odamlarning umumiy manfaatlari va manfaatlari haqida qayg'urish; ➢ odamlarni butunlay ixtiyoriy asosda boshqarish qobiliyati; ➢ xarizma va tabiiy ta'sir kuchiga ega bo'lish; ➢ guruh tomonidan etakchiga bo'lgan ishonch va kuchli hokimiyat mavjudligi; ➢ xatolarni tan olish qobiliyati va mag'lubiyat uchun javobgarlikni o'z zimmasiga olish, bundan shaxsiy xatolarni qidirish. Bir qarashda liderlik rahbarlik kabi ko'rinishi mumkin. Qisman to`g`ri, ammo ularning o`zaro farqli jihatlari mavjud. Birinchidan, lider har doim parda ortida va o'z-o'zidan aniqlanadi, rahbar esa rasmiy ravishda tayinlanadi. Ikkinchidan, rahbar u bilan chambarchas bog'liq bo'lgan ma'lum bir guruh vakili bo'lib, yetakchi, aksariyat hollarda, guruhdan ajraladi. Uchinchidan, liderning asosiy sohasi - bu shaxslararo munosabatlar, rahbar esa rasmiy munosabatlardir. Ammo rahbarning ixtiyorida juda ko'p tashqi ma'lumotlar mavjud, qonuniy sanksiyalarni qo'llash mumkin, ya'ni u rasmiy shaxs. Ilmiy tilda guruhga kuchli va ta'sirchan ta'sir ko'rsatadigan rasmiy rahbar, ya'ni uning ta'siri pozitsiyaga bog'liq bo'lsa, "bo'ysunuvchilar" ga ta'sir qiladi. Norasmiy rahbar - bu kompaniyada egallagan joyidan qat'i nazar, yetakchilikni ta'minlaydigan shaxs. Uning harakatining mohiyati ijtimoiy bo'lib, u "izdoshlariga" qaratilgan bo`ladi. Yuqorida sanab o‘tilgan xususiyatlar shaxsda yillar mobaynidagi tajriba va tug‘ma iste’dod asosida shakllanib boradi. Ta’lim jarayonida yoshlarning liderlik xususiyatlarini rivojlantirishda nimalarga e’tibor qaratish zarur. Bu borada quyidagi jihatlarga e’tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi: 5-To’plam 3-son May , 2025 188 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari Xatarlarni (risklarni) o‘z zimmasiga olish va muvaffaqiyatsizliklardan o‘rganish. Muvaffaqiyatsizliklardan qochib qutulish va har doim hayotda muvaffaqiyatli bo‘lish mumkin emas. Shu sababli yosh avlod uchun har bir muvaffaqiyatsizlikdan saboq olish va hayotda davom etish juda muhimdir. Ular tavakkal qilishdan qo‘rqmasliklari kerak va muammolarga duch kelgan holatda tegishli saboqlarni olishni o‘rganishlari lozim. Xato qilmaydiganlar hayotda o‘smaydilar. Rasmiy ta’lim tizimi shunday yo‘lga qo‘yilishi kerakki, bu o‘quvchilarni tavakkal qilishga undaydigan va ularni xato va kamchiliklari uchun jazolamaydigan bo‘lishi lozim. Insonning aql-idroki o‘sishi va hayotdagi yuksalishi orttirgan tajribalari orqali bo‘ladi. Haqiqiy bizneslar bilan aloqa o‘rnatish: bizga ma’lumki, maktab va universitet o‘qituvchilarining aksariyati korporativ va biznes tajribasiga ega emas. Shuning uchun ular o‘qitishlari mumkin bo‘lgan narsalar bu rasmiy ta’lim va kitoblardan olgan nazariy bilimlaridir. Biroq korporativ ish maktablarda o‘rgatiladigan bilimardan tubdan farq qiladi. Shuning uchun maktablar va universitetlarni haqiqiy biznes dunyosi bilan bog‘lash tavsiya etiladi. Bu yerda haqiqiy ish tajribasiga ega bo‘lgan odamlar talabalarga real hayotiy misollar bilan ba’zi ma’ruzalar o‘qishlari mumkin. Agar rasmiy ta’lim yaxshi tajribaga ega bo‘lgan ishbilarmon tadbirkorlar bilan talabalar uchun murabbiylik va mentorlik dasturlari o‘rnatilsa, bu yoshlarda liderlik, innovatorlik va tadbirkorlik qobiliyatini rivojlantirishga tubdan yordam beradi. Ongni to‘g‘ri dasturlash. Muvaffaqiyat uchun yoshlarning ongini rivojlantirish va dasturlash juda muhimdir. Hayotiy m