MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING IJODIY MEROSINI LINGVISTIK TAHLIL ETGAN OLIMLAR

Аннотация

В данной статье анализируются научные исследования и выводы ученых, изучавших творческое наследие Мухаммада Ризо Агахи с лингвистической точки зрения. Рассматриваются лексико-семантические, грамматические и стилистические особенности произведений Огахи, а также их роль в литературной среде Хорезма и развитии тюркских языков. В исследовании приводятся лингвистические изыскания и выводы таких ученых, как Р.Маджидий, Н.Комилов, А.Ўразбоев, Қ.Юсупова, Ҳ.Дадабоев, Ф.Тэкин, посвященные произведениям Агахи. В статье анализируются языковые особенности, терминологическая система и стилистические характеристики, используемые в его поэзии и исторических произведениях. Изучение лингвистических аспектов наследия Агахи позволяет нам понять развитие языка и сравнить его с современным языком. Данное исследование обосновывает необходимость глубокого изучения произведений Агахи с точки зрения лингвистики. Ключевые слова: Мухаммадризо Огахий, лингвистический анализ, узбекская классическая литература, научные исследования, языкознание, литературное наследие. Muhammad Rizo Ogahiy XIX asrning taniqli shoir, tarixchi va yozuvchisi bo‘lib, Xiva xonligidan(bugungi O‘zbekiston hududida joylashgan) bo‘lgan. U Markaziy Osiyo adabiyoti va tarixshunosligiga qo‘shgan hissasi bilan tanilgan bo‘lib asosan fors va chig‘atoy turkiy tillarida ijod qilgan. Ogahiy o‘zining tarixiy https://scientific-jl.com/ 16-to’plam 2-son fevral 2025 168 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari asarlari bilan mashhur bo‘lib, Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayoti haqida qimmatli ma’lumotlarni taqdim etgan. Ogahiy, Alisher Navoiy kabi klassik shoirlar an’analarini davom ettirgan holda, chig‘atoy turkiy tilida ham she’rlar yozgan. Uning she’rlari sevgi, falsafa va tabiat go‘zalligi mavzularini o‘z ichiga olgan bo‘lib, juda ko‘p badiiy mahorat bilan yozilgan. Ogahiy ijodiy merosini o‘rganishga qator olimlar kirishganlar jumladan, F. Tekin - turk tilshunosi va adabiyotshunosi bo‘lib, Chig‘atoy adabiyoti, xususan, XVII-XIX asrlardagi xonliklar davri adabiy muhitini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Uning ilmiy izlanishlari asosan Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklaridagi adabiy jarayonlar hamda bu davrda yetishib chiqqan muhim shaxsiyatlar faoliyatiga qaratilgan. Tekin, shuningdek, turk tillari, jumladan, turk va o‘zbek tillaridagi harbiy terminologiyani solishtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan. Uning “Hanliklar davri Chig‘atoy adabiyoti” nomli maqolasi bu boradagi muhim asarlaridan biridir1. o‘zining “Ogahiy devoni (“Ta’viz ul-oshiqin”) ning lisoniy xususiyatlari (Tovush va tuzilishi)” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasida Ogahiy devonining fonetik va grammatik xususiyatlarini batafsil tahlil qilgan2. Professor o’zining doktorlik dissertatsiyasini 2001-yilda Erzurumdagi Otaturk Universiteti Sotsial bilimlar tadqiqot insitutida “Ogahiy devoni (“Ta’viz-ul-oshiqin”) ning lisoniy xususiyatlari (Tovush va tuzilishi)” mavzusida olib borgan. Bu doktorlik desertatsiyasi 258 bet va 4 bo’limdan tashkil topgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Ogahiy she’riyatida eski turkiy va arab-fors leksik birliklari keng qo‘llangan bo‘lib, bular adabiy tilning boyishiga xizmat qilgan. Q. Yusupova Muhammadrizo Ogahiy ijodini lingvistik jihatdan o‘rganishda muhim hissa qo‘shgan olimalardan biridir. o‘zbek tilshunosligi sohasida faoliyat yuritayotgan olima bo‘lib, asosan lingvopoetika va psixolingvistika yo‘nalishlarida tadqiqotlar olib boradi. Uning ilmiy izlanishlari Ogahiy asarlarining lingvopoetik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. “Munis va Ogahiy ijodida 1 TEKIN F. Hanliklar davri Chig‘atoy adabiyoti. Edebiyat Marketi, 2015. 2 Tekin F. “Ogahiy devoni (“Ta’viz ul-oshiqin”) ning lisoniy xususiyatlari (Tovush va tuzilishi)” dok.dissert. 2001. – b 5. https://scientific-jl.com/ 16-to’plam 2-son fevral 2025 169 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari lingvopoetik uyg‘unlik”3 maqolasida Yusupova Munis va Ogahiy asarlaridagi lingvopoetik uyg‘unlikni o‘rganadi. Maqolada ikki shoir ijodidagi til vositalari va badiiy uslublarning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Yusupova bu asarlar tilining leksik-semantik xususiyatlarini aniqlash orqali ularning adabiy qiymatini yoritishga harakat qiladi. Yana bir olimimizni lingvistik tahlil qilmagan bo‘lsalar ham, olimlar qatoriga qo‘shmasak bo‘lmasdi. R.Majidiy Muhammadrizo Ogahiy ijodiy merosini o‘rganishda muhim ilmiy va amaliy ishlarni amalga oshirgan olimlardan biri hisoblanadi. U Ogahiy asarlarini keng ommaga tanitish, ularni ilmiy tahlil qilish va matnshunoslik asosida chop etishga katta e’tibor qaratgan. 1) 1958-yilda u Ogahiy asarlarining “Tanlangan asarlar” to‘plamini nashrga tayyorlashda ishtirok etgan bu to‘plam shoirning eng sara asarlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu nashr Ogahiy ijodini o‘rganish va keng kitobxonlar ommasiga taqdim etishda muhim ahamiyat kasb etgan. 2) 1960-yilda “Ta'viz ul-oshiqin” devonining nashr etilishida faol q