MAKTAB O‘QITUVCHILARINING INKLYUZIV KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

This article analyzes the principles of managing teachers' inclusive training based on the competency-based approach in general education institutions. The necessity of developing teachers' professional competencies in the context of inclusive education is substantiated, and ways of their formation are revealed. Keywords: inclusive education, competency-based approach, teacher training, methodological competence, educational process management. https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 28 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Kompetensiyaviy yondashuv esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini ta’minlash va inklyuziv pedagogikaning asosiy tamoyillarini tatbiq etishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada umumta’lim muassasalarida inklyuziv ta’limni joriy etish jarayonida o‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasini oshirishga qaratilgan kompetensiyaviy yondashuvning nazariy-metodik asoslari tahlil qilinadi hamda mazkur jarayonni tizimli ravishda boshqarish tamoyillari ochib beriladi. Inklyuziv ta’lim va kompetensiyaviy yondashuvning mohiyatiga doir ilmiy tadqiqotlar so‘nggi yillarda pedagogika va ta’lim jarayonini takomillashtirish borasida keng qamrovli yondashuvlar qatorida muhim o‘rin tutmoqda. Quyida ushbu mavzu bo‘yicha asosiy ilmiy manbalar tahlili keltirilgan: 1. Qosimov, A. (2019). O‘zbekistonlik tadqiqotchi o‘qituvchilarning inklyuziv ta’limga tayyorgarligi borasida mavjud muammolar va ularning echimlariga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar olib borgan. 2. Ismoilova, D. (2020). O‘zbekiston ta’lim tizimida maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlashda pedagogik innovatsiyalarning qo‘llanilishi va samaradorligi tahlil qilingan. 3. Vygotsky, L. S. (1978). Ushbu klassik asar pedagogikaning kognitiv rivojlanish nazariyasiga asoslangan bo‘lib, inklyuziv ta’lim jarayonida o‘quvchilarning individual o‘ziga xosliklarini inobatga olish zarurligini asoslab beradi. Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim va kompetensiyaviy yondashuvni samarali joriy etish uchun nazariy va amaliy tadqiqotlarning o‘zaro bog‘liqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy tadqiqotlar pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish, ta’lim sifatini oshirish hamda maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga moslashish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha innovatsion metodlarni ishlab chiqishda davom etmoqda. Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning, jumladan, maxsus ehtiyojlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularning bilim olish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan ta’lim tizimi hisoblanadi. https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 29 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Ushbu tizimni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagoglarning inklyuziv kompetensiyasini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Quyida ushbu kompetensiyani rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan chora-tadbirlar va ularning amaliy misollari keltiriladi. 1. Kafedralar va ta’lim muassasalari hamkorligini kuchaytirish Inklyuziv ta’limni samarali tashkil etish uchun pedagogik universitetlar va umumta’lim muassasalari o‘rtasida amaliy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, universitet va maktablarning o‘zaro hamkorligi o‘qituvchilarni inklyuziv ta’limga tayyorlashda sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi (Ainscow, 2005). Toshkent davlat pedagogika universiteti qoshida maxsus inklyuziv amaliyot markazi tashkil etilib, pedagogika yo‘nalishidagi talabalarga umumta’lim maktablarida amaliyot o‘tash imkoniyati yaratiladi. Ushbu amaliyot davomida talabalar maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlash bo‘yicha tajriba orttiradi. Shu bilan birga, universitet va maktablar o‘rtasidagi hamkorlik doirasida seminarlar, konferensiyalar va tajriba almashish loyihalari amalga oshiriladi. 2. Uzliksiz malaka oshirish tizimini joriy etish O‘qituvchilar inklyuziv ta’lim metodlari va pedagogik yondashuvlar bo‘yicha doimiy ravishda malaka oshirib borishi lozim. UNESCO (2017) ma’lumotlariga ko‘ra, pedagoglarning inklyuziv ta’limga tayyorligi ta’lim sifatini oshirishning eng muhim omillaridan biridir. Respublika pedagog kadrlarni qayta tayyorlash markazida “Inklyuziv ta’lim metodologiyasi” bo‘yicha doimiy ravishda seminar va treninglar tashkil etiladi. Ushbu treninglarda quyidagi mavzular yoritiladi: Maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan individual ishlash strategiyalari; Differensial yondashuv va moslashtirilgan o‘quv dasturlari; O‘quv jarayonida turli pedagogik texnologiyalardan foydalanish. Bu treninglarda nafaqat umumta’lim maktablarining o‘qituvchilari, balki maktab direktorlari va psixologlari ham ishtirok etishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. 3. Amaliy mashg‘ulotlar va tajriba almashish tizimini yo‘lga qo‘yish https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 30 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Inklyuziv ta’limda tajriba al