INGLIZ TILINI OʻQITISHDA KREATIV KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISH BOSQICHLARI HAQIDA

Аннотация

This article discusses the development of stages for developing creative competence in non-philology students in the process of teaching English. Through these stages, the results of developing creative competence in teaching English in the educational process are discussed. Keywords: English language learning, creative competence, model, methodology, stages, preparation, versatility. Belgilangan tamoyillardan kelib chiqib, olimlarning (I.A.Zimnyaya, L.V.Shkerin, A.V.Xutorskaya, V.A.Yasvin va boshqalar) ishlari tahlili asosida https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 71 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari kreativ kompetensiyani rivojlantirish modelida to‘rt bosqichga: tayyorlovchi, kiruvchi, rivojlantiruvchi, tahliliy bosqichlar keltirilgan. I. Tayyorgarlik bosqichi. Bu bosqichda oliy ta’lim bakalavriati kreativ kompetensiyasining mazmuni va tuzilmasi hamda uning mutaxassis kasbiy kompetensiyasidagi o‘rni, shuningdek, ingliz tilini o‘qitish jarayonida ushbu kompetensiyani rivojlantirish imkoniyatlari aniqlanadi. Kreativ kompetensiyaning rivojlanish tuzilmasi va mezonlariga mos kreativ yo‘naltirilgan topshiriqlar majmuasi ishlab chiqiladi. Shuningdek, ushbu bosqichda kreativ kompetensiyaning rivojlanganlik darajasini aniqlash uchun diagnostika vositalari ishlab chiqiladi. Monitoring vositalari quyidagi talablarga javob berishi kerakligini ta’kidlaymiz [1]: yaxlitlik (alohida bilim va ko‘nikmalarni emas, balki kompetensiyani o‘lchash); ishonchlilik (o‘lchash aniqligi, shunday sharoitlarda o‘lchashni takrorlashda natijalarning barqarorligi); obyektivlik (kompetensiyani o‘lchash natijalarining uni kim o‘lchashiga bog‘liq emasligi); texnologik (baholash vositalaridan foydalanish, foydalanish qulayligi); oshkoralik (baholash mezonlari ta’lim oluvchilarga oldindan ma’lum qilinadi). Tayyorgarlik bosqichida ishlab chiqilgan diagnostika vositalari yordamida ikkinchi bosqich amalga oshiriladi. II. Kirish bosqichi. Uning maqsadi talabalarda kreativ kompetensiyaning rivojlanganlik darajasini belgilashdan iborat: past, o‘rta, yuqori. III. Rivojlantiruvchi bosqich ingliz tili fanlarini o‘qitish jarayonida nofilologik talabalarning kreativ kompetensiyasining rivojlanganlik darajasini oshirishga qaratilgan. Bu bosqich talabalarni o‘qitish kurslariga mos uchta kichik bosqichdan iborat: (1-, 2-, 3-kurs). Ajratilgan bosqich va kichik bosqichlarning har biri o‘zaro bog‘liq va o‘zaro aloqador komponentlar bilan tavsiflanadi: maqsad (ingliz tilini o‘qitish jarayonida kreativ kompetensiyani rivojlantirish), o‘qitish usullari va shakllari, o‘qitish mazmuni, o‘qitish vositalari. https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 72 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Bunday turlarga tayyorlangan ma’ruza, izlanish seminari, seminar-loyihalar taqdimoti, davra suhbati, ishbilarmonlik o‘yini va boshqa interfaol o‘qitish, shuningdek, guruhlararo o‘zaro ta’sir, shaxslararo va kasbiy (mutaxassislik) muloqot turlarini kiritish mumkin. Bunda darslarni tashkil etish talabaga tushunarli va yaqin bo‘lgan, ya’ni talabalarning shaxsiy hayotiy tajribasidan foydalanishni nazarda tutadi. Ikkinchi bobda ingliz tilini o‘qitishning har bir bosqichida kreativ kompetensiyani rivojlantirish metodikasiga to‘xtalamiz. IV. Tahlil bosqichi yuqorida aytib o‘tilgan o‘qitish usullari, turlari, mazmuni va vositalaridan foydalanish samaradorligini ta’lim jarayonining barcha subyektlari: o‘qituvchilar (shu jumladan ixtisoslik fanlari), ish beruvchilar (dars o‘qituvchilari va o‘quv yurtlarining vakillari), talaba (kreativ kompetensiyaning rivojlanish darajasini o‘z-o‘zini baholash). Tashxis quyidagi usullar yordamida amalga oshirildi: kreativlikni shaxsning shaxsiy xususiyati yoki uning faoliyati mahsuli sifatida baholash imkonini beruvchi metodikalar (Gilford, Torrance [2] va Mednik [3] testlari); kreativlik kompetensiyasining rivojlanish mezonlari bilan bog‘liq bo‘lgan va uning rivojlanish darajasini (past, o‘rta, yuqori) aniqlash imkonini beruvchi kreativlikka yo‘naltirilgan topshiriqlar [4]. Talabalarning KK rivojlanishida Gilford metodikasi [5] darajani oshirishga yordam beradigan leksik topshiriqlarning xarakterlaydi. Bunda talabalarning quyidagi ingliz tilidagi leksik leksik birliklarni o‘zlashtirish motivlariga quyidagi holatlarga e’tibor qaratish lozim: 1) topshiriqlar tanlanishi kerak; 2) topshiriqlar talabalarning qiziqishlarini hisobga olgan holda tuzilgan bo‘lib, o‘qishga yuqori motivatsiya hosil qilish; 3) topshiriqlarni mazmunli grafik bilan berish tavsiya etiladi; 4) mavzuga mos rasmlar, audio, video materiallar, dasturlar; 5) topshiriqlarning murakkablik darajasi talabalarning bilim va ko‘nikmalari darajasiga mos bo‘lishi kerak; 6) topshiriqlar talabaning bajarish vaqtining tejamliligi va sharoitiga mos bo‘lishi kerak. Masalan: 1-kurs "Ingliz tili" fanida talabalarning KK rivojlanishiga https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 73 Yangi O'zbek