МАМЛАКАТИМИЗДА ЭРКИН ИҚТИСОДИЙ ЗОНАЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада эркин иқтисодий зона (ЭИЗ)ларни ташкил этиш ва ривожлантириш, ЭИЗ ташкил этишда иқтисодий ислоҳотларн янада чуқурлаштириш, мамлакатда эркин иқтисодий зоналарни ташкил этишда ишчи кучининг тўлиқ бандлигини таъминлаш каби мақсадларга эришиш, маҳсулот экспорт қилинадиган тармоқларни иқтисодий зоналарда ташкил этишнинг назарий жиҳатлари ёритилиб берилган. Калит сўзлар: эркин иқтисодий зоналар, инвестициялар, инфратузилмалар, ташқи иқтисодий алоқалар, минтақавий сиёсат, депрессия, экспорт салоҳият, модернизация қилиш, халқаро иқтисодий зоналар. Аннотация. В данной статье рассмотрены теоретические аспекты создания и развития свободных экономических зон (СЭЗ), углубление экономических реформ в организации свободных экономических зон, полная занятость рабочей силы при создании свободных экономических зон в стране, организация экспортных отраслей в экономических зонах. Ключевые слова: свободные экономические зоны, инвестиции, инфраструктура, внешнеэкономические связи, региональная политика, депрессия, экспортный потенциал, модернизация, международные экономические зоны. Annotation. This article discusses the theoretical aspects of the creation and development of free economic zones (FEZ), the deepening of economic reforms in the organization of free economic zones, the full employment of the labor force in the creation of free economic zones in the country, the organization https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 267 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari of export industries in economic zones. Key words: free economic zones, investments, infrastructure, foreign economic relations, regional policy, depression, export potential, modernization, international economic zones. Кириш. Хозирги кунда жаҳон иқтисодиётининг ривожланиши даражасини тезлашуви мамлакатларни иқтисодиётни ривожлантиришда янги ислохатлар амалга ошришни тақозо қилмоқда. Чунки ривожланиш даражаси тезлашган сари мамлакатлар бу тезлашувчанликка мослашиб олишлари, уларни асосий вазифаларида бири бўлиб қолмоқда. 20 асрнинг иккинчи яримига келиб, эркин иқтисодий зоналарни ташкил этилиши халқаро иқтисодиётда мухим ўрин тутди. Эркин иқтисодий зоналарни ташкил этилиши жахон иқтисодиётида савдо айланмасини, инвеститция, иқтисодий жараёнларнинг интеграциясини ривожланишига олиб келди. 1973 йилда Киото конвенцияси қабул қилиниши кўпгина мамлакатларда Эркин иқтисодий зоналарни ривожланишига сабаб бўлди. Хар бир мамлакат маълум бир ижтимоий даражага эга иқтисодий ва стратегик миллий иқтисодий режаларни амалга ошириш мақсадида Эркин иқтисодий зоналарни ташкил этади. ЭИЗ муассислар томонидан амалга ошириш имконияти сифатида қаралади. ЭИЗ хорижий капитални жалб этиш, иқтисодий диверсификация қилиш, мамлакат саноатини инновацион ривожлантириш йўлига ўтказиш, устувор тармоқларни қўллаб-қувватлаш ва умуман иқтисодиётни модернизация қилиш воситаларидан биридир. Дунёда иқтисодий ривожланиш мултипликатори ҳисобланган шакли, мақсади, ташқи иқтисодий очиқлик даражаси ва ЭИЗ худудлари хажми билан фарқланади. АҚШ, Буюк Британия, Франция каби саноати ривжланган мамлакатлар ЭИЗларни кўпинча ташқи иқтисодий алоқалар, минтақавий сиёсатни амалга ошириш, депрессия шароитида кичик ва ўрта бизнесни фаоллаштиришга қаратилган ҳудудлар ва минтақалараро фарқлашни https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 268 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari мослаштириш учун ташкил этади. Ривожланаётган мамлакатлар ЭИЗлар жалб қилиш учун яратилган хорижий капитал, технология, саноатни янгилаш, ишчи кучини иш билан таъминлаш мақсадида барпо этади. Адабиётлар таҳлили ва методогияси. ЭИЗларнинг мазмуни ва моҳияти, уларни ташкил этиш, бу борада хорижий тажрибалар асосида илмий тадқиқотлар олиб боришда бир қатор олимлар фаол иштирок этишган. Жумладан, иқтисодчи олимлардан T.Farole ва F.Dobrogonov мазкур ҳудудларнинг амалий жиҳатини таъкидлаб, “Мазкур тузилмалар ривожланаётган давлатлар учун қўшимча истеъмол бозорларини эгаллаш имкониятини яратиб беради ҳамда давлатларнинг экспорт салоҳиятини юксалтиради. Айни бир вақтда ушбу иқтисодий тузилмалар минтақавий иқтисодий интеграция жараёнларини кучайтириш воситаси сифатида ҳам хизмат қилади, дея таъкидлайди.[1] Жанубий Кореялик олим Кимнинг изланишларига кўра, “Эркин иқтисодий зоналар- бу хорижий давлатлар, корхона ва фирмалар учун махсус ташкил этилган ҳудудлар бўлиб, бу ерда уларнинг корхоналари ва ишчи ходимлари ҳукумат томонидан берилган имтиёзлар туфайли ўз навбатида мавжуд қонун-қоидаларга бўйсунган ҳолда даромад олиш мумкин бўлган зоналардир. Давлат эркин иқтисодий зоналарни яратишдан мақсад бундай зоналарда бошқа ерларга қараганда кўпроқ иқтисодий шаффоф муҳит мавжудлиги ва бу орқали инвестция оқимини ва рақобатбардош саноат ҳамда савдо-сотиқ хусусиятларини шакллантиришни ўз олдига мақсад қилиб қўяди”.[2] Баъзи тадқиқотчилар, замонавий интеграцион жараёнларни ҳисобга олган ҳолда, ЭИЗларга алоҳида таъриф бермайди. Хусусан, В.И.Баронов ва Г