ZIYO GO‘KALP QARASHLARIDA AXLOQ VA VIJDON MUNOSABATINING MUHIMLIGI

Аннотация

This article analyzes the essence and significance of the relationship between morality and conscience in the views of Ziya Gökalp. In the works of Ziya Gökalp, the concept of morality is highlighted in connection with national and spiritual values, and conscience is interpreted as a person's internal control. The impact of these ideas on strengthening social unity in society, increasing personal responsibility, and spiritual development is studied. The study shows the importance of Ziya Gökalp's views on morality and conscience in shaping society. Key words: Ziya Gökalp, Morality, Conscience, Belief, Human, Idea. https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 3 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Kirish; Ziyo Go‘kalp (1876–1924) - turk milliy g‘oyasining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan, turk jamiyatining ma’naviy, axloqiy va madaniy tiklanishini ta’minlashga katta hissa qo‘shgan shaxsdir. Uning qarashlarida axloq va vijdon munosabati alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bu tushunchalar Go‘kalpning milliy tafakkurini va turk xalqining ma’naviy tiklanishidagi asosiy omillar sifatida ko‘rilgan. Ushbu maqolada Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari tahlil qilinadi va bu tushunchalarning jamiyat hayotidagi o‘rni yoritiladi[1:35]. Ziyo Go‘kalpning fikricha, axloq insonning jamiyatdagi o‘z vazifalarini ado etishdagi yuksak mas’uliyatni anglatadi. Axloqiy qadriyatlar jamiyatda uyg‘unlikni saqlash, ijtimoiy adolatni ta’minlash va insonlarni o‘zaro hurmatda bo‘lishga undaydi. Go‘kalp axloqni faqat shaxsiy ma’naviyat bilan bog‘lab qolmay, balki uni milliy qadriyatlar va jamiyatning umumiy manfaatlari bilan bog‘laydi. U axloqni millatning har bir a’zosining mas’uliyatli va ma’naviyatli bo‘lishini talab qiluvchi yuksak bir tushuncha sifatida ko‘radi[2:89]. Vijdon esa Go‘kalp qarashlarida ichki nazorat, insonning o‘zini-o‘zi baholash tizimi sifatida ifodalangan. Vijdon, uning fikricha, insonning axloqiy qarorlar qabul qilishdagi asosiy omil bo‘lib, har bir insonning o‘zini-to‘g‘ri tutishi, yaxshi va yomonni farqlashda muhim ahamiyatga ega. Ziyo Go‘kalp vijdonni faqat individual omil sifatida emas, balki jamiyatni shakllantiruvchi ijtimoiy kuch sifatida ham ko‘rib, bu tushunchaning milliy va ma’naviy tiklanishda tutgan o‘rniga alohida e’tibor qaratadi[3:95]. Ziyo Go‘kalpning qarashlarida axloq va vijdon jamiyatning yuksalishi va o‘zgarishidagi muhim mexanizmlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. U jamiyatda axloqiy qadriyatlarning kuchayishi orqali milliy birlashuv va umumiy manfaatlar asosida mustahkam bir jamiyat shakllanishiga erishish mumkinligini ta’kidlaydi. Go‘kalpning fikricha, axloqiy qadriyatlar faqat shaxsiy darajada qolmasdan, jamiyatni tashkil etuvchi barcha a’zolarning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishi kerak. Bu orqali shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyatdagi barqarorlikni saqlash mumkin bo‘ladi. https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 4 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Go‘kalp, shuningdek, vijdonning jamiyatdagi roliga ham katta ahamiyat beradi. U vijdonni millatning ruhiy asosi deb hisoblaydi va uni milliy qadriyatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiluvchi kuch sifatida ko‘radi. Insonlarning vijdoni yuksalishi, jamiyatda ijtimoiy tartib va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Ziyo Go‘kalpning fikricha, millatning vijdoni rivojlanishi, uning kelajagiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi va xalqning o‘ziga bo‘lgan hurmatini oshiradi. Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi fikrlari, ayniqsa, milliy qadriyatlar va turk millatining ma’naviy tiklanishi bilan bevosita bog‘liq [1:762]. U milliy ma’naviyatni va axloqni saqlashni, milliy birlikni shakllantirishda muhim deb bilgan. Go‘kalp axloqni, millatning taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan bir vosita sifatida qaraydi va milliy qadriyatlarning mustahkamlanishini, axloqiy va vijdoniy barqarorlikka erishish uchun zarur deb hisoblaydi. Millatning ma’naviy o‘sishi axloqiy qadriyatlar orqali amalga oshiriladi va bu jarayon milliy vijdonning rivojlanishini ta’minlaydi. Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari, uning jamiyatni shakllantirishdagi, milliy birlikni mustahkamlashdagi va turk xalqining ma’naviy tiklanishidagi asosiy g‘oyalarini aks ettiradi. Axloqiy qadriyatlar va vijdon, Go‘kalp uchun, jamiyatdagi ijtimoiy birlikni ta’minlash, milliy ruhni oshirish va jamiyatni barqarorlashtirishning muhim vositalaridir. Uning qarashlari, bugungi kunda ham, axloq va vijdonning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini tushunish uchun yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi fikrlari milliy qadriyatlarni tiklash va yoshlarni ma’naviy jihatdan rivojlantirishga qaratilgan faoliyatda katta ahamiyatga ega. Oldingi bo‘limda ta’kidlanganidek, Go‘kalp axloqni metafizikadan butunlay ajratib bo‘lmasligini va metafizik taxminlarning axloqiy qadriyatlarga sezilarli ta'sir ko‘rsatishini o‘ylagan bo‘lsa-da, axloqni butunlay metafizikaga asoslas