AUDITORLIK TEKSHIRISH VAQTIDA BUXGALTERIYA HISOBI VA ICHKI NAZORATINI O`RGANISH.

Аннотация

Mazkur maqolada auditorlik tekshiruvi jarayonida buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini o‘rganishning ahamiyati va metodik asoslari tahlil qilingan. Buxgalteriya hisobi va ichki nazoratning samarali yuritilishi auditorlikning aniqligi va ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida mavjud adabiyotlar tahlil qilinib, real korxona misolida ichki nazorat tizimi baholandi hamda ilg‘or tajribalar asosida takliflar ishlab chiqildi. Kalit so‘zlar: Auditorlik, buxgalteriya hisobi, ichki nazorat, audit riski, tekshiruv metodlari, moliyaviy hisobot, tizim tahlili. Hozirgi kunda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda auditorlik faoliyatining o‘rni tobora ortib bormoqda. Auditorlik tekshiruvlari korxonalar moliyaviy holatini baholash, hisob-kitoblarning to‘g‘riligini aniqlash va ichki nazorat tizimini mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimi auditorlik jarayonining boshlang‘ich bosqichida chuqur o‘rganilishi zarur. Bu esa auditorga tekshiruv jarayonida risklarni baholash va audit strategiyasini to‘g‘ri ishlab chiqish imkonini beradi. Auditorlik tekshirish vaqtida buxgalteriya hisobi va ichki nazoratni o‘rganish jarayoni tashkilotning moliyaviy hisobotlarining ishonchliligini ta’minlash va ichki jarayonlarning samaradorligini baholashga qaratilgan. Bu jarayon bir nechta muhim bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda aniq metodologiya va standartlardan foydalaniladi. Quyida ushbu jarayon batafsil bayon qilinadi: https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 216 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Auditni rejalashtirish Rejalashtirish auditchi uchun eng muhim bosqichlardan biridir, chunki u tekshiruvning yo‘nalishini va samaradorligini belgilaydi. - Maqsad va doirani aniqlash: - Auditning asosiy maqsadi aniqlanadi: moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligi, qonun va standartlarga muvofiqligi yoki ichki nazorat tizimining samaradorligini baholash. - Tekshiruv doirasi belgilanadi: qaysi moliyaviy yil, qaysi bo‘limlar yoki operatsiyalar tekshiriladi. - Tashkilotni o‘rganish: - Kompaniyaning faoliyat sohasi, tashkiliy tuzilmasi, biznes jarayonlari va buxgalteriya tizimi haqida ma’lumot to‘planadi. - Tashqi omillar tahlil qilinadi: iqtisodiy sharoitlar, soha xususiyatlari, qonunchilik talablari. - Xavfni baholash: - Moliyaviy hisobotlarda xatolar (tasodifiy yoki qasddan) yoki firibgarlik xavfi aniqlanadi. - Xavfli sohalarga e’tibor qaratiladi: masalan, katta summali tranzaksiyalar, qarindosh kompaniyalar bilan operatsiyalar yoki yangi qonunchilik talablariga rioya qilish. - Xavf tahlili uchun oldingi audit hisobotlari, rahbariyat hisobotlari va tashqi ma’lumotlardan foydalaniladi. - Audit rejasi va resurslar: - Tekshiruv muddati, jalb qilinadigan auditorlar soni va maxsus vositalar (masalan, buxgalteriya dasturlari tahlili uchun dasturiy ta’minot) belgilanadi. - Reja ichki nazorat tizimini sinovdan o‘tkazish, tranzaksiyalarni namunaviy tekshirish va hujjatlarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Buxgalteriya hisobini tekshirish Buxgalteriya hisobining tekshirilishi moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligi va https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 1-son Aprel 2025 217 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari qonuniyligini ta’minlashga qaratilgan. Bu jarayon quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Hisob siyosati va standartlarga rioya qilish - Tashkilotning buxgalteriya hisobi milliy (MASBH) yoki xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) mosligi tekshiriladi. - Hisob siyosati hujjatlari (masalan, aktivlarni amortizatsiya qilish usullari, daromadlarni hisobga olish qoidalari) tahlil qilinadi. - Qonunchilik talablariga rioya qilish: soliq hisoboti, mehnat haqi to‘lovlari va boshqa majburiy hisobotlar tekshiriladi. Hujjatlarning to‘liqligi va to‘g‘riligi - Operatsiyalarni tasdiqlovchi barcha hujjatlar (shartnomalar, hisob- fakturalar, to‘lov hujjatlari, bank ko‘chirmalari) tekshiriladi. - Hujjatlarning qonuniy shaklda ekanligi, to‘ldirishdagi xatolar va imzo/mohrlarning mavjudligi tekshiriladi. - Hujjatlarning buxgalteriya registrlariga to‘g‘ri kiritilganligi tahlil qilinadi. Hisob registrlari va moliyaviy hisobotlar - Asosiy buxgalteriya registrlari (bosh kitob, jurnallar) tahlil qilinadi. - Moliyaviy hisobotlarning asosiy elementlari tekshiriladi: - Aktivlar: pul mablag‘lari, debitorlik qarzlari, asosiy vositalar va boshqa aktivlarning real mavjudligi va to‘g‘ri baholanishi. - Majburiyatlar: kreditorlik qarzlari, soliq majburiyatlari va boshqa qarzlarning to‘g‘ri aks ettirilishi. - Daromadlar va xarajatlar: operatsiyalarning to‘g‘ri davrda hisobga olinishi va tasniflanishi. - Kapital: aksiyadorlik kapitali, taqsimlanmagan foyda va zaxiralar. Ichki nazoratni baholash Ichki nazorat tizimi tashkilotning aktivlarini himoya qilish, moliyaviy hisobotlarda xatolar va firibgarlikning oldini olish uchun muhim ahamiyatga ega. Auditor ushbu tizimning samaradorligini quyidagi y