YER OSTI NAMLIGINING BINO VA INSHOOTLAR DEVORLARIGA TA’SIRI MUAMMOLARI VA YECHIMLARI

Аннотация

Ushbu maqolada grunt namligidan bino poydevor va devorlarini an’anaviy himoya qilish usullari, grunt namligining poydevorga va u orqali devor tanasiga kirib borishiga ishonchli to‘siq bo‘la olmasligi, unga yangicha qarash masalasi ko‘tarilgan. Mazkur masalani hal etish uchun bino- inshootlar poydevorlari va devorlarini yer osti suvlarining hamda grunt namligidan saqlash bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarining tartibi keltirilgan. Kalit so‘zlar: gidroizolyatsiya, grunt suvlarining agressivligi, bosimsiz gidroizolyatsiya, bosimga qarshi gidroizolyatsiya, kapillyarga qarshi gidroizolyatsiya. Mineral o‘g‘itlarning me’yorlarini belgilashda olinadigan hosil miqdoriga, tuproq unumdorligiga, almashlab ekishga, tuproq eroziyasiga, sho‘rlanishga va oziqa moddalarining 1 tonna hosil qilish uchun sarflanish miqdoriga etibor berish kerak. Ingichka tolali g‘o‘za o‘rta tolaligiga qaraganda 10-15% ko‘p oziqa moddalarini talab qiladi. Turli tuproq sharoitlarida belgilangan paxta hosilini olish uchun mineral o‘g‘itlarning quyidagi meyorlari ilmiy asoslab bergan: 20-25 s/ga hosili uchun –N-150, P 0 -100, K 0-75 kg/g; 2 5 2 25-30 s/ga hosili uchun –N-200, P 0 -140, K 0-100 kg/g; 2 5 2 30-35 s/ga hosili uchun –N-250, P 0 -175, K 0-125 kg/g; 2 5 2 https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 2-son Aprel 2025 87 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari 35-40 s/ga hosili uchun –N-300, P 0 -210, K 0-150 kg/g; 2 5 2 Bunda, turli tuproq sharoitlarida azot o‘g‘itining meyori tuzatish koeffitsientlari hamda agrotexnik fonga (o‘tmishdosh ekin turlariga) qarab belgilanishini hisobga olish kerak. AZOTLI O‘G‘ITLARDAN FOYDALANISh Azotli o‘g‘itlarga bo‘lgan ehtiyoj qishloq xo‘jaligi ekinlaridan olinadigan hosilni yaratish uchun ketadigan azot miqdoriga qarab tuzatish koeffitsientlari asosida aniqlanadi. Azotli o‘g‘itlarning yillik me’yorlarini belgilashda ekin ekiladigan maydonlarning shart – sharoitiga ham e’tibor qilinadi. Masalan, makkajo‘xoripoyaga ekiladigan g‘o‘zalarga beriladigan azotli o‘g‘itning yillik me’yori 20 foiz ko‘paytiriladi, birinchi, ikkinchi yillik bedapoyalarga esa 20-40 foizgacha kamaytiriladi. Yetishtirilgan har bir tonna paxta tuproqdan 60 kg azaot, 50 kg kaliy, 20 kg fosfor olib chiqib ketadi. Uning o‘rnini to‘ldirish uchun xo‘jalikda g‘o‘za o‘stiriladigan har bir gektarga 250 kg azot, 110 kg, fosfor va 160 kg kaliy o‘g‘it berish belgilanadi. Sug‘oriladigan yerlarda azotli o‘g‘itlardan foydalanish va difrensiallashtirib rejalashtirish uchun tuzatish koeffitsentlari shkalasi Yarim sahro zonasi tuproqlari Sahro zonasi tuproqlari Tipik bo‘z tuproq Koeffitsen- Och tusli bo‘z Koeffitsen- Janubiy, o‘rta, Koeffitsen- poyasi ti tuproq poyasi ti shimoliy zonalar ti 1 2 3 4 5 6 Tupik bo‘z tuproqlari Och tusli bo‘z Taqirli o‘tloqi vao‘tloq bo‘z tuproqlar 1,0 tuproqlar va 1,1 sho‘r yuvilgan va o‘tloq- bo‘z kuchsiz 1,2 tuproqlar sho‘rlangan tuproqlari Sho‘ri yuvilgan O‘tloqi tuproqlar 0,8 O‘tloqi 0,9 o‘tloqi va kuchsiz 1,0 tuproqlar sho‘rlangan yerlar O‘tloq, O‘tloqi, o‘rtacha To‘q tusli o‘tloqi o‘rtacha va va kuchsiz tuproqlar 0,7 kuchsiz 1,1 sho‘rlngan, 1,2 sho‘rlangan, muntazam https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 2-son Aprel 2025 88 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari muntazam yuviladigan yerlar yuviladigan tuproqlar Kam quvvatli,yaxshi Kam Yupqa rivojlanmagan,eroziyaga quvvatli,yaxshi qatlamli,eroziyaga uchragan tuproqlar 1,2 rivojlanmagan, 1,3 uchragan,shag‘al- 1,4 eroziyaga tosh qatlamli uchragan tuproqlar tuproqlar FOSFOR O‘G‘ITLARDAN FOYDALANISh Fosforli o‘g‘itlarning samaradorligi tuproqda harakatchan fosforning mavjudligiga bog‘liq. Shuning uchun ham o‘g‘it solish muddati va uning me’yori bo‘yicha agrokimyoviy kartagrammalar asosida aniqlanadi. Fosfor me’yori paxta hosildorligi to‘g‘risidagi to‘g‘risidagi ma’lumotlar asosida aniqlanadi. Bunda 1 sentner paxta uchun fosfor sarfi 1,5 kilogrammga qabul qilinadi. Fosforning differensiallashgan normasi tuproqdagi harakatchan fosforning mavjudligiga muvofiq holda tuzatish koeffitsentlari yordamida aniqlanadi. Fosforning differensiallangan me’yorini aniqlash Tuproqda Fosforning Tuzatish Fosforning Xosildorlik, xarakatchan biologik koeffitsie differensiyallan s/ga frsforning me’yori, nti gan me’yori, mavjudligi, kg/ga kg/ga kg/mg 30 15 gacha 45 5 225 30 16-30 45 4 180 30 31-45 45 3 135 30 46 -60 45 2 90 30 61 va undan 45 1 45 ortiq KALIYLI O‘G‘ITLARDAN FOYDALANISh G‘o‘za azot moddasini qancha o‘zlashtirsa, kaliy moddasini ham shuncha https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 2-son Aprel 2025 89 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari iste’mol qiladi. Shu sababli paxta va boshqa ekinlar yetishtirishda tuproqqa uzoq muddat kaliyli o‘g‘it solinmasa, yerdagi kaliy zaxirasining kamayib ketishiga olib keladi. Shu munosabat bilan qishloq xo‘jaligida kaliyli o‘g‘itlardan foydalanish juda zarur hisoblanadi. Kaliyli o‘g‘itlarning me’yori tuproqda mavjud almashinuvchanchi kal