„QUTADGʻU BILIG “ ASARIDA IJTIMOIY AXLOQ MASALALARI

Аннотация

This article explores the issues of social ethics presented in Yusuf Khass Hajib’s work Kutadgu Bilig. Concepts such as justice, intellect, statehood, and contentment are represented through symbolic characters. The work provides in-depth insights into moral education, personal development, and governance, aiming to guide youth towards spiritual maturity. Key words: Kutadgu Bilig, Yusuf Khass Hajib, ethics, justice, intellect, state, education, perfect human. Qutadg‘u bilig” –turkiy xalqlar islomni qabul qilganlaridan so‘ng yaratilgan ilk adabiy asar hisoblanadi. Turkiy yozma adabiyotining bebaho asarlaridan biri bo‘lgan Qutadg‘u bilig asari buyuk mutaffakir Yusuf Xos Hojib tomonidan 462-yilda yozib tugallangan (grigorian kalendari bo‘yicha: 1069/1070). “Qutadg‘u bilig” turkiy qoraxoniylar tilida “Saodatga eltuvchi bilim” degan ma’noni anglatadi. Qutadg‘u bilig –nafaqat adabiy asar, balki u siyosiy qomus hamdir. U davlatni qanday boshqarish kerakligi masalasiga qaratilgan. Qutadg‘u bilig turkiy xalqlar davlat boshqaruvini juda chuqur anglash va davlatni oqilona va yaxshi boshqarish saodat manbasi ekanligiga ishonch hosil qilganliklarini ko‘rsatadi. Shubhasiz, olimlarning shunday buyuk asar to‘g‘risida biror yangilik aytishlari uchun har doim sabab topiladi[6]”.“Qutadg‘u Bilig” nafaqat bir asar, balki saodatga olib boruvchi bilim manbai sifatida abadiy qadrini saqlaydi. U “6520 baytdan iborat, masnaviy (yaʼni aruzning “mutaqoribi musammani mahzuf”) vaznida yozilgan[1]”.“Qutadg‘u bilig” asari Yusuf Xos Hojib haqida maʼlumot beruvchi yagona asar sifatida ko‘riladi. Asardan xulosa qilishimiz mumkinki, o‘z davrining zarur, foydali bilimlarini mukammal bilgan Yusuf Xos Hojib o‘zi yashayotgan vaqtning madaniy, maʼnaviy merosini avlodlarga qoldirish uchun harakat qilgan. Asar turkiy adabiyotni yorqin kelajak taraqqiyoti sari tashlangan ilk qadamlari bo‘lib, ulkan va islomiy turkiy adabiyotni boshlanishiga yordam bergan. 1Asar Qoshg‘arda nihoyasiga yetdi va o‘zining nodir san’ati bilan 1 ”Экономика и социум” №10(77) 2020 www.iupr.ru . https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 2-son Aprel 2025 122 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari ajralib turib, davrning madaniyati, ma’rifati, ilm-fan, urf-odat va an’analarini o‘z ichiga oladi. Mamlakatning daxlsizligi, uning ravnaqi faqat budun bilandir. Xalqning qanday bo‘lishi mamlakat boshlig‘iga to‘la bog‘liqdir. «Qutadg‘u bilig»da mamlakat boshlig‘i – hukmdor «elig» yoki «bek» deb yuritiladi. Alohida ta’kidlash joizki, qadimgi turklarda vatan tushunchasi shu vatanga mansub xalq bilan birga tasavvur etilgan. Ushbu tushuncha «el» so‘zi bilan ifodalanadi. Bu so‘z faqat xalqni emas, balki mamlakat, o‘lka, davlat (saltanat), yurt tushunchalarini ham ifodalaydi. Uning «kun» so‘zi bilan birga kelishi «el-u xalq», «yurt», «mamlakat», «vatan» tushunchalariga teng keladi.Asarda to‘rtta yetakchi qahramon bor:Kuntug‘di – elig (hukmdor) – Adolat timsoli.Oyto‘ldi – vazir – Davlat timsoli.O‘gdulmish – vazirning o‘g‘li (otasining vafotidan keyin Vazir) – Aql timsoli.O‘zg‘urmish – Oyto‘ldining uzoq qarindoshi, zohid – Qanoat (ofiyat) timsoli. Ularning har biri ramziy tarzda adolat, davlat, aql va ofiyat (qanoat)ni aks ettiradi. Ayni paytda asarda ular muayyan lavozim egasi sifatida ko‘rinadi.Asar qahramonlarning o‘zaro suhbati asosiga qurilgan. Yusuf Xos Hojib tasvirida Kuntug‘di «qilmishlari to‘g‘ri, fe’l-u raftori rost, tili chin, yetuk, ko‘zi va ko‘ngli boy, bilimli, zakovatli, hushyor, yomonlarga misli bir olov edi».Oyto‘ldi – vazir, ayni paytda Davlat ramzi. Uning Fe’l-atvorida barcha ezgu xislatlar mujassam. Shunga qaramay, davlat alohida e’tiborni ham talab qildi. Yusuf Xos Hojib bunday mulohazalarni o‘z qahramonlarini so‘zlatish orqali ko‘rsatib beradi. Yusuf Xos Xojibning uqtirishicha, har bir kishi jamiyatga munosib bo‘lib kamol topmog‘i kerak. Buning uchun, u tug‘ilgan kundan boshlab zarur tarbiyani olmog‘i lozim. Farzandlar tarbiyasi nihoyatda erta boshlanmog‘i shart.Shundagina ularning noo‘rin xatti-harakatlariga berilishining oldi olinadi.Yusuf Xos Hojibning mazkur asari insonni har tomonlama kamolga yetkazishning barcha masalalari o‘zining badiiy ifodasini topgan yirik ta’limiy- axloqiy dostondir. Olim insonni kamolga yetishi uchun quyidagilarni nazarda https://scientific-jl.com/ 18-to’plam 2-son Aprel 2025 123 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari tutadi: 1.Aqliy kamolot-bilim va zakovat. O‘quvli bo‘lish. 2.Axloqiy kamolot. 3.Jismoniy kamolot.2 Yusuf Xos Hojib insonning kamolga yetishining yo‘l-yo‘riqlari, usullari, chora-tadbirlarini yuksak badiiy mahorat bilan yoritib beradi. Shuning uchun ham bu asar o‘zining ilmiy, ma’rifiy, tarbiyaviy ahamiyati bilan beqiyosdir.Shuning uchun ham Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostoni turkiy xalqlar adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallagan durdona asarlardan biri deb e’tirof etiladi. Yuqorida zikr etilgan buyuk va suyuk allomalarning merosi ilmiy-nazariy jihatd