MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASI, RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA XUSUSIYATLARI

Аннотация

В статье представлены особенности психологического https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 52 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari развития дошкольников, в том числе эмоционально-ведомственной сферы ребенка, психической деятельности, формирования речевых и коммуникативных навыков, роли игры в социализации, а также особенности воздействия на окружающую среду. Мы постарались описать их научно и аргументировано. Kalit so‘zlar (o‘zbek tilida): maktabgacha yosh, bola psixologiyasi, emotsional rivojlanish, o‘yin faoliyati, nutq rivoji, ijtimoiylashuv, psixologik yondashuv Keywords (in English): preschool age, child psychology, emotional development, play activity, speech development, socialization, psychological approach Ключевые слова (на русском языке): дошкольный возраст, психология ребенка, эмоциональное развитие, игровая деятельность, развитие речи, социализация, психологический подход Shaxs psixologiyasining rivojlanishida bolalar psixologiyasi asosiy o’rinni egallaydi. Inson psixologiyasining rivojidagi turli yosh inqirozlari orqali yetuk shaxs bo’ish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shu inqirozlarning asosiy davrlaridan biri kichik yoshdagi bolalar psixologiyasidir. Kichik yoshdagi bolalar psixologiyasi – inson hayotidagi dastlabki yillarda shakllanadigan psixik jarayonlar, shaxsiy fazilatlar va ijtimoiy xatti-harakatlarni o’rganadigan yo’nalishdir. Bu davrda bola organizmi jadal rivojlanadi, ayni paytda psixik jarayonlar ham tez o’zgaradi. Maktabgacha yosh psixologiyasi nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb bo’lib , ota-onalar, tarbiyachilar va pedagoglar uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Dastlab maktabgacha yoshdagi bolalar taraqqiyoti va faoliyatining psixologik tavsifi haqida ko'rib o’tsak bolaning 3 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan maktabgacha yosh bolalik davrining katta qismini tashkil etadi. Asosan mana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyatlari rivojlanadi hamda shaxsiy https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 53 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari individual xususiyatlar shaxsiy fazilatlar tarkib topa boshlaydi. Bola ilk yoshdan maktabgacha davrga o’tgach, uning butun yashash sharoitida jiddiy o’zgarishlar yuz beradi1. Avvalo, bolaning faoliyat doirasi ancha kengayib, mustaqilligi ham yanada ortadi, uning o’yinlari va xatti-harakatlarida ham ijobiy o’zgarishlar bo’ladi. Bolaning butun faoliyatida nutqning roli orta boradi. Maktabgacha yosh davridagi bu o’zgarishlar uning jismoniy va psixik jihatdan o’sib rivojlanishiga ham katta ta’sir o’tkazadi. Maktabgacha yoshdagi bolaning tanasi, xususan, oyoqlarining uzayishi tufayli gavdasidagi umumiy mutanosiblik o’zgaradi. Bu davrda oyoqlar ko’proq o’sadi. Biroq 6-7yoshdagi bolalarning suyaklari yaxshi qotmagan bo’ladi. Umuman uning organizmida yaxshigina o’zgarishlar bo’lishiga qaramay ular to’laqonli mustahkam va mukammal bo’lmaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixikasining rivojlanishida ularning nerv sistemalarida bo’ladigan o’zgarishlar ham katta rol o’ynaydi. Bola bog’cha yoshiga yetguncha uning miyasi g’oyat tez rivojlanib, deyarli uch baravar ko’payadi. O’rtacha hisolaganda bu yoshdagi bolalar miyasi og’irligi 1100-1200g ga yetadi. 3-5 yoshli bola doimiy yordam va g’amxo’rlik talab qiladigan obyektdan oila hamda bolalar gurungining faol a’zosiga aylanadi. Ularning o’yin faoliyatida ham rivojlanishlar bo’lib, ularning quyidagicha psixologik xususiyatlari mavjud:a)o’yin mavzusi va sermazmunligi; b)bolalar o’yin faoliyatlarida milliy tuyg’uning aks etishi; c)o’yin faoliyati davomida vatanparvarlik tuyg’ularining namoyon bo’lishi.2 Aqliy rivojlanish bolada muayyan ketma-ketlikda yuz beradi. 3-4 yoshda bola asosan konkret obrazlar orqali fikrlaydi. 5-6yoshga kelib esa umumlashtirish, solishtirish, sabab-oqibat bog’liklarini tushunish qobiliyatlari shakllanadi. U o’zini boshqalarning o’rniga qo’ya olish ya’ni empatiya qobiliyatini rivojlantira boshlaydi.3 Barcha yoshdagi inqirozlarda ota-ona va oilaning roli muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli maktabgacha yosh davrida oila va ota-onaning 1 Vygotskiy L.S. "Psixologiya razvitiya rebenka". Moskva, 2003. 2 Elkonin D.B. "Psixologiya detskoy igri". Moskva, 1978 3 Abdullaeva F. "Bola psixologiyasi". Toshkent, 2018. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 54 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari e’tibori bolada xavfsizlik hissi, mehr va e’tibor ehtiyjini qondiradi va bu muhit bolani mustaqil hamda ijtimoiy faol bo’lishiga yordam beradi.4 Uch yoshli bolalarga to’g’ri tarbiya berish, ta’sir ko’rsatish, ularning harakatlarini maqsadga muvofiq yo’naltirish orqali ularda mustaqil holda ovqatlanish, kiyinish, yuvinish, o’z o’rnini yig’ishtirish ko’nikmalarini tarkb toptirishga, ayrim topshiriq va vazifalarni puxta bajarish malakasini shakllantirishga erishish mumkin. Xulosa qilib aytganda maktabgacha yoshda bolaning psixologik rivojlanishi nihoyatda