FONETIK USLUBIYAT: NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY TADBIQLARI

Аннотация

В статье рассматриваются теоретические основы фонетической методологии, ее роль в языкознании, стилистические характеристики основных фонетических средств и их использование в различных функциональных стилях. В основном анализируются фонетические средства в рамках художественного стиля, а также на материале узбекского языка анализируется их эмоциональное, эстетическое и экспрессивное воздействие. Кроме того, обсуждаются актуальность фонетической методологии, необходимость ее изучения и ее роль в современной лингвистике. Ключевые слова: фонетический стиль, стиль, фонетика, аллитерация, ассонанс, ударение, интонация, стилистический прием, стили речи. Tilning turli darajalari ichida fonetika eng muhim va eng dastlabki qatlam sanaladi. Tilshunoslikda uslubiyat til birliklarining turli kommunikativ sharoitlarda qanday vosita sifatida xizmat qilishini o‘rganadi. Fonetik uslubiyat esa aynan tovushlar, urg‘u, intonatsiya kabi fonetik birliklarning stilistik funksiyalarini tahlil qiladi. U og‘zaki va yozma nutqda tovush vositalarining emotsional, ekspressiv va estetik ta’sirini ochib berishga xizmat qiladi. Fonetik vositalar faqat fonetik hodisalar sifatida emas, balki uslubiy vosita sifatida ham xizmat qiladi. Bu esa fonetika va uslubiyatning tutash nuqtasini — https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 62 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari fonetik uslubiyatni mustaqil soha sifatida qarashga zamin yaratadi. Bugungi kunda fonetik uslubiyat badiiy adabiyot, teatr san’ati, publitsistika va kundalik nutqda ham keng qo‘llanmoqda.1 1. Fonetik uslubiyat: tushuncha va mohiyat Fonetik uslubiyat – bu fonetik birliklarning (tovushlar, urg‘u, intonatsiya, pauza) stilistik vazifasini o‘rganuvchi tilshunoslik yo‘nalishidir. Har bir fonetik birlik o‘zining shakliy tomoni bilan birga mazmuniy, emotsional va estetik yuklama ham olib yuradi.2 Masalan, urg‘u gapda muhim fikrni ajratadi: _"U ketdi" — bu yerda urg‘u “ketdi”da bo‘lsa, harakat muhim. "U ketdi" — bu holatda shaxs muhim bo‘ladi. Shuningdek, intonatsiya ham nutqdagi hissiy holatni ifoda etadi: _“Keldingmi?” — savol ohangida. “Keldingmi.” — dalda beruvchi, tasdiqlovchi ohang. 2. Fonetik vositalarning uslubiy vosita sifatidagi roli Fonetik vositalar uslub yaratishda kuchli estetik vazifani bajaradi. Jumladan: Alliteratsiya – bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi. Masalan: “Bog‘ bo‘ylab bolalar bahrini topdi.” – “b” undoshi takrori uyg‘unlik beradi. 1 H.Tursunov. O‘zbek adabiyoti va fonetik vositalar. – Toshkent, 2012. 2 G‘.Yo‘ldoshev. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent, O‘zbekiston nashriyoti, 2016. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 63 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Assonans – bir xil unli tovushlar takrorlanadi: “Olam to‘la ovoz, o‘xshash ohang, o‘zga o‘yin.” – “o” unlisi tovush uyg‘unligini yaratadi. Pauza – fikrni ta’kidlash, hissiy pauzalar. “Men... sening ketishingni... kutmagan edim.” Urg‘u – gapda semantik markazni ajratish vositasi. “Men emas, u aybdor.” – urg‘u shaxsni ko‘rsatadi. 3. Fonetik uslubiyatning turli uslublarda namoyon bo‘lishi Badiiy uslub – fonetik vositalar eng faol ishlatiladigan maydon. Shoirlar tovush uyg‘unligi, intonatsiya, urg‘u va ritmdan keng foydalanadi. Misol: Erkin Vohidov she’rlarida tovush uyg‘unligi: “To‘lin oyda to‘lg‘undi to‘lqinlar, Tongda to‘lg‘onib to‘kilar tovqinlar.” Rasmiy uslub – fonetik vositalar deyarli qo‘llanilmaydi. Asosiy urg‘u aniqlik va lo‘ndalikda. Ilmiy uslub – fonetik vositalarning ishlatilishi cheklangan, faqat mantiqiy urg‘u va intonatsiya muhim. Publitsistik uslub – intonatsiya, urg‘u, takroriy ohanglar orqali auditoriyaga ta’sir ko‘rsatadi. So‘zlashuv uslubi – fonetik vositalarning eng tabiiy va serqirra ko‘rinishi. Emotsiya, kayfiyat, ta’sir, hazil fonetik jihatdan kuchli ifodalanadi.3 4. Fonetik vositalarning emotsional-estetik vazifasi Fonetik uslubiyat nafaqat texnik jihatdan, balki emotsional va estetik 3 R.Jabborov. “Publitsistik uslubda fonetik ifoda vositalari”, Filologiya masalalari, 2019, №2. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 1-son May 2025 64 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari maqsadlarda ham xizmat qiladi. Badiiy nutqda tovushlar vositasida tabiat tasviri, obrazlar, qahramonning ruhiy holati beriladi. Masalan, Abdulla Oripovning quyidagi misrasida “s” tovushining takrorlanishi sokinlik hissini beradi: “Sochlaringni silab sokin so‘z ochdim, So‘zlarimda sezdim sevgimni butun.” Bu yerda alliteratsiya (s tovushi) orqali ichki hissiyotlar ifoda etiladi. Fonetik uslubiyat tilshunoslikning dolzarb va murakkab yo‘nalishlaridan biridir. Tovush birliklarining faqat fonetik emas, balki stilistik, estetik, ekspressiv imkoniyatlarini o‘rganish til va adabiyotda chuqur tahlilga yo‘l ochadi. Fonetik vositalar orqali emotsional ta’sir kuchayadi, obrazlilik hosil bo‘ladi va nutqning estetik qiymati ortadi. Xususan, badiiy adabiyotda fonetik uslubiyat vositalar