O'YINGA QARAMLIK MADANIY DEVIATSIYA SIFATIDA

Аннотация

Mazkur maqolada zamonaviy jamiyatda keng tarqalib borayotgan o‘yinga qaramlik hodisasi madaniy deviatsiya sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida o‘yinga qaramlik shunchaki psixologik muammo emas, balki ijtimoiy va madaniy me’yorlardan og‘ish, ya’ni deviant xatti-harakat ko‘rinishida yuzaga kelayotgani ilmiy asosda izohlanadi. Falsafiy, sotsiologik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan olib borilgan tahlillar asosida virtual o‘yinlar insonning identitetiga, qadriyat tizimiga va real hayotdagi ijtimoiy roliga qanday salbiy ta’sir qilayotgani ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: O‘yinga qaramlik, madaniy deviatsiya, ijtimoiy me’yorlar, virtual reallik, yoshlar muammosi, sotsiologik og‘ish, zamonaviy madaniyat, shaxs va jamiyat. XXI asr – raqamli texnologiyalar, internet va virtual haqiqat asri bo‘lib, inson hayotining deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Ayniqsa yoshlar orasida kompyuter va mobil qurilmalardagi o‘yinlarga bo‘lgan qiziqish hayotning kundalik bir qismiga aylangan. Biroq bu jarayon bilan birga, texnologik qulayliklar ortidan yuzaga kelayotgan yangi turdagi ijtimoiy muammolar, xususan, o‘yinlarga qaramlik holatlari jamiyatning dolzarb muammosiga aylanib bormoqda. O‘yinga qaramlik — bu insonning real hayotdagi ijtimoiy, ma’naviy va jismoniy faoliyatini chetga surib, virtual o‘yinlarga haddan tashqari berilishi bilan kechadigan holat bo‘lib, ko‘p hollarda psixologik qaramlik darajasiga yetadi. Bunday holat, ayniqsa, ijtimoiy nazorat sust bo‘lgan muhitlarda, yoshlar va o‘smirlar orasida keng tarqalgan. Mazkur maqolada o‘yinga qaramlik hodisasi madaniy deviatsiya (ya’ni jamiyatning qabul qilingan normalaridan og‘ish) sifatida ko‘rib chiqiladi. Madaniy deviatsiya – bu shaxsning o‘zini jamiyatning umumiy madaniy qadriyatlari, urf-odatlari va ijtimoiy me’yorlariga zid tarzda tutishi bilan bog‘liq bo‘lgan xatti-harakatlardir. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, o‘yinlarga haddan tashqari bog‘lanish – bu nafaqat individual psixik muammo, balki ijtimoiy-madaniy normadan og‘ish holati sifatida baholanishi mumkin. Shu bilan birga, maqolada o‘yinga qaramlikning:  shakllanish bosqichlari,  ijtimoiy sabab va omillari,  madaniy qadriyatlar bilan ziddiyati,  yoshlar ongiga ta’siri,  va uning ijtimoiy nazorat mexanizmlari bilan bog‘liqligi ilmiy tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi – o‘yinga qaramlikni oddiy ruhiy holat emas, balki jamiyatda yuzaga kelayotgan madaniy inqiroz alomati va sotsiologik deviatsiya sifatida o‘rganishdan iboratdir. Quyida siz so‘ragan “O‘yinga qaramlik madaniy deviatsiya sifatida” mavzusiga mos adabiyotlar tahlili (ilmiy sharh) keltirilgan. Ushbu tahlilda asosiy e’tibor o‘yinlarga qaramlikning madaniy og‘ish (deviatsiya) sifatidagi tafsiriga, ijtimoiy nazariyalarga va zamonaviy ilmiy manbalarga qaratiladi. 108 ` Adabiyotlar tahlili Emil Dyurkgeym – Ijtimoiy me’yor va og‘ish nazariyasi. Dyurkgeymning sotsiologik yondashuvlaridan biri — ijtimoiy me’yorlar va deviatsiya tushunchasidir. Unga ko‘ra, har qanday jamiyatda aniq belgilangan normalar mavjud bo‘lib, ulardan og‘ish ijtimoiy muammolarning boshlanish nuqtasidir. O‘yinga qaramlik — bu normativ hayotdan chekinish, ya’ni ijtimoiy me’yordan og‘ish shaklidir. Bu yondashuv o‘yinlarga haddan tashqari berilishni individual emas, balki ijtimoiy kontekstdagi buzilish sifatida ko‘rishga yordam beradi. Howard Becker – Labeling Theory (Yorliq nazariyasi). Bekkerning yorliqlash nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, jamiyat tomonidan “normal” deb belgilanmagan har qanday xatti-harakat “deviant” deb baholanadi. O‘yinga mukkasidan ketgan shaxslar ko‘pincha “dangasa”, “befoyda”, “moslashuvchan emas” degan yorliqlar bilan belgilanishi mumkin. Bu holat ularning jamiyatga integratsiyalashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Becker nazariyasi, o‘yinga qaramlikning ijtimoiy stigma va o‘zini tashqi dunyodan yakkalash kabi oqibatlarini tahlil qilishga imkon beradi. Zygmunt Bauman – Liquid Modernity (Suyuq zamonaviylik) (2000). Bauman jamiyatni suyuq deb ta’riflaydi, ya’ni an’anaviy me’yorlar, barqarorlik va madaniy asoslar susaygan. Shu fonda insonlar virtual olamda “barqaror boshpana” izlab, o‘yinga qaramlik holatiga tushadi. Bu – madaniy inqiroz belgisidir. O‘yinlarga berilish bu jarayonda real madaniy ishtirokdan chekinish va surogat (o‘rnini bosuvchi) tajribalar orqali yashash tarzini ifodalaydi. Clifford Geertz – Madaniyat interpretatsiyasi (Interpretive Anthropology). Geertz madaniyatni belgilar tizimi sifatida tahlil qiladi. O‘yinga qaramlik bu tizimdagi semantik og‘ish bo‘lib, shaxs o‘zini jamiyatdagi mavjud ramzlar (mehnat, oila, ta’lim) o‘rniga virtual belgilar tizimi (g‘alaba, ball, daraja, “skin”) asosida ifoda etishni afzal ko‘radi. Bu esa madaniy identifikatsiyaning buzilishiga olib keladi. Mahmudov A. – Yoshlar va zamonaviy tahdidlar (2022). Ushbu mahalliy manbada O‘zbekiston yoshlarining ma’naviy tarbiyasi, zamonaviy ommaviy madaniyat ta’siri, internetga va o‘yinlarga qaramlik masalalari keng tahlil qilingan. Muallif o‘yinlarga hadd