O‘ZBEK VA INGLIZ FRAZEOLOGIYASI TAHLILI

Аннотация

This article provides a comparative study of the interrelationships and differences between the phraseological units of the Uzbek and English languages, as well as the forms of their translation. Keywords: phraseology, synonymy of phraseological units, antonymy, idiom, proverb. Bugungi kunga kelib zamanaviy tilshunoslikda Frazeologiya alohida o‘ringa ega. Bu soha keyingi paytlarda rivojlanib va buning ustida ko‘plab ilmiy ishlar olib borilmoqda. Frazeologiya iboralar haqidagi bilimdir. Iboralar, so‘z uyushmalari, erkin va turg‘un uyushmalar bo‘lib frazeologiyada ular tuzilishi va ma'no jihatdan o‘rganiladi. Frazeologik birlik nutqqa daxldor bo‘lgan birlik bo‘lib, birdan ortiq mustaqil leksema ko‘rinishidagi birikuvdan tashkil topgan obrazli ma'noviy birlik hisoblanadi.: tepa sochi tikka bo‘ldi, boshi osmonga yetdi; to show the right feather, to play the first fiddle. Barcha tillardagi frazeologik birikmalar, xususan ingliz tilidagi frazeologik birikmalar ham, millatning donishmandligi ko‘rsatuvchi xalq ijodi sanaladi. Ingliz tilidagi frazeologik birikmalarni kelib chiqishiga ko‘ra olimlar uchta katta guruhga ajratadi: 1. Ingliz tilidagi ko‘hna frazeologik birikmalar 2. Boshqa tillardan o‘zlashtirilgan frazeologik birikmalar 3. Ingliz tilining amerika variantidan olingan frazeologik birikmalar Frazeologik birliklar ingliz xalqining ko‘hna odatlari, tarixiy haqiqatlari, an'analari bilan bevosita aloqador. Ko‘pgina frazeologik birikmalar ingliz xalqining an'analari va e'tiqodi, Angliya tarixining biz bilgan va bilmagan tarixiy haqiqatlarini aks ettiradi. Ko‘plab ingliz frazeologizmlari badiiy asarlardan, turli adabiyotlardan olingan va yozuvchilarning asarlari, bolalar she'riyati, ertaklar va karikatura kabilar ularning kelib chiqish manbasi sanaladi.Masalan ingliz yozuvchi Uillyam Shekspir ingliz lug‘atini boyitishga katta hissa qo‘shgan. U yaratagan frazeologizmlar Bibliyadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Hozir ulardan ba'zilarini ko‘rib chiqamiz: Cakes and ale - (s.s.) pirojnoye va pivo; tashvishsiz quvonch, hayotdan zavqlanmoq. A fool's paradise - hayoldagi baxt, hayolot dunyosi. Give the devil his due - dushmanga tan bermoq. The green-eyed monster - (k.u.) yashil ko‘zli berahm odam; rashkchi. Have an itching palm - poraxo‘rlik qilmoq; tamagir. 60 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Lay it on with a trowel - bo‘rttirib maqtamoq, haddan tashqari maqtamoq Not to care a fig - hammaga birdek bo‘lmoq That's got him - qilmish-qidirmish There is a deer - ziyrak bo‘ling! I am fed up with it! - jonga tegdi! Yetadi! To have a go - sinab ko‘rmoq. Shekspirdan tashqari yana ko‘plab ingliz yozuvchilar frazeologiya lug‘atini boyitishgan. Ular: Jeffri Choser, Edmond Spenser, Tomas Braun, Volter Skott va hokazo. Odatlar, an'analar va e'tiqodga aloqador frazeologizmlarming mualliflari noma'lum, ular qadimda-qadimda xalq orasida shakllanib borgan. Bunday frazeologik biriklilar xalq ijodi namunalaridir. Ular bir tildan ikkinchi tilga to‘g‘ridan to‘gri tarjima qilinmaydi, balki o‘sha tildagi ekvivalalenti olinadi. Bunga sabab har bir xalqning urf-odatlari, qadriyatlari va an'analari turlicha bo‘lganligidadir. Masalan: bite off more than one can chew - nonni katta tishlamoq, kuchi yetmaydigan ishga chiranmoq, behuda urinmoq, ortiqcha chiranish bel chiqarar; Have a bee in one^s bonnet - bo‘lmag‘ur fikrlar bilan boshini band qilmoq, Hold one^s head high - boshini baland tutmoq; dance attendance on somebody - laganbardorlik qilmoq, biror kimsa uchun yugurmoq, kimningdir xizmatiga doim tayyor bo‘lmoq, also ran - musobaqaning omadsiz ishtirokchisi, omadsiz. Musobaqalardan keyin e'lon aytilsa also ran so‘zlari bilan boshlangan. Frazeologiya sohasini o‘rgangan tilshunos olimlardan biri bu A. Mamatov o‘zbek frazeologik birikmalarini shakllanish jihatdan o‘rgangan holda 4 ta tasnifga ajratadi: 1. Shaxs faoliyati va psixikasi bilan bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: ko‘ngli ochiq, hafsalasi pir bo‘lmoq, yerga ursa ko‘kka sapchimoq va hokazo. 2. Kasb-korga bog‘liqligi jihatdan shakllangan frazeolgizmlar: bo‘zchining mokisidek. 3. Hayvonlarga xos obrazlar asosida shakllangan frazeologizmlar: oyog‘i kuygan tovuqday, ammamning buzog‘iday, to‘ygan qo‘zi va hokazo. 4. Dinga bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: xudo ko‘tarsin, payg‘ambar hassasi bilan turgan singari. Frazeologizmlarda ham leksemalarda bo‘lagani kabi sinonimlik, antonimlik, omonimlik holatlari kuzatiladi. H.Jalmonxonovning fikriga ko‘ra bunday munosabat asosida frazeologik sinonimiya va frazeologik anotinimya vujudga keladi. Masalan og‘zi qulog‘ida va boshi osmonga yetdi frazeologik birliklari o‘zaro sinonim, har ikkalasi ham quvonch va xursandchilikni bildiradi. Ko‘kka ko‘tarmoq va yer bilan bitta qilmoq esa o‘zaro antonim birliklar sanaladi. To get the bit between one's teeth o‘zini tuta olmaslik To take the bit between one's teeth o‘zidan ketmoq To nip in the bud ildizini quritmoq To check in the bud ildiz