O‘QIB TUSHUNISH KOʻNIKMASINI RIVOJLANTIRISHDA INFOGRAFIKALARNING O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada ona tili ta’limida infografikalardan foydalanish orqali ma’lumotlarni tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda mustahkamlash imkoniyatlari tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: ona tili, o‘qib tushunish ko‘nikmasi, infografika, metod. Zamonaviy jamiyat hayotida o‘qib tushunish bilish va muloqot vositasi sifatida ahamiyatga ega. Shunigdek, eshitish kanallariga qaraganda ko‘rish kanallarining o‘tkazish layoqati birmuncha yuqori bo‘ladi. Shu bois, bosma matn ko‘rinishida tavsiya etilgan axborot eshitilgan axborotdan ko‘ra ishonchli va samarali deb qabul qilinadi. Bu ona tili ta’limida o‘qitishga o‘rgatish vazifasining muhimligini ko‘rsatadi. [Asilova G. 2024] Tabiiy muloqot sharoitida nutq faoliyatining barcha turlari uzviy bog‘liqligini hamda o‘qish ko‘nikmasining yaxshi rivojlanganligi ushbu faoliyatning boshqa turlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘qib tushunish – bu matnning grafika yordamida ifodalangan mazmunini muloqot vazifasiga muvofiq qabul qilish va qayta ishlab, mazmunan anglashga doir ko‘nikma. O‘qitish obyekti sifatida faqat yozma matn tushunilmaydi. Rasmlar, chizmalar, grafiklarda aks etgan axborotni tushunish, shunigdek, ovozlashtirilmagan videomateriallarni ko‘rib, ularda berilgan axborotni tushunish ham o‘qib tushunish jarayoniga kiradi. Ona tilining asosiy maqsadlaridan biri o‘quvchilarda matn ustida ishlash, uni tahlil qilish, va xulosa chiqarish kabi kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat. So‘nggi yillarda o‘quvchilarning darsga qiziqishini oshirish va ularning idrokini faollashtirish maqsadida vizual ta’lim vositalari, xususan infografikalardan foydalanish keng tarqalmoqda. Zamonaviy ta’lim jarayonida vizual materiallardan foydalanish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Infografikalar ya’ni ma’lumotlarni vizual tarzda taqdim etish usuli, ta’limda o‘quvchilarning diqqatini tortish va ularning tushunish ko‘nikmasini oshirish uchun keng qo‘llanilmoqda. Infografikalar, ma’lumotlarni vizuallashtirishning tobora ommalashib borayotgan vositalaridan biri sifatida, foydalanuvchilarga deyarli har qanday mavzu haqida tezkor ma’lumot berishga va murakkab g‘oya yoki kontentning umumiy manzarasini vizual tarzda tasavvur qilishga imkon beradi. Ushbu vositalar murakkab ma’lumotlarni taqdim etish va xulosalarni vizual tarzda yetkazishning muhim usullaridir. “Infografiya” atamasi dastlab ommaviy axborot vositalari kontekstida axborot grafiklari uchun ishlatilgan, ammo hozirda ma’lumotni taqdim etish uchun ishlatiladigan kengroq vizual xabar almashish vositalarini anglatadi. [Nuhoğlu-Kibar & Akkoyunlu, 2014]. Bundan tashqari, hozirgi kunda “infografika” so‘zining qo‘llanilishi ma’lumotlarni vizuallashtirish, chizmalar, matn va tasvirlarni hikoya qiluvchi formatda birlashtiradigan yangi ta’rifni o‘z ichiga olgan holda rivojlandi [Krum, 2014]. Ushbu ta’rifga asoslanib, infografikalar uch bosqichga ega deb aytish mumkin: vizualizatsiya qilingan ma’lumot yoki ma’lumotlar bosqichi; illyustratsiyalar, matn va tasvirlarni o‘z ichiga 100 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo olgan dizayn bosqichi; va oldingi elementlarni bitta fonda birlashtirish orqali hikoya qilish bosqichi. Vizuallashtirish ma’lumotlar to‘plamlarini diagrammalar, grafiklar, xaritalar va boshqa grafik shakllarda taqdim etish usuli bilan bog‘liq. Dizayn bosqichi esa yaxlitlikning bir qismi sifatida matn, illyustratsiyalar va tasvirlarni, shuningdek, rang, shrift va oraliq kabi bog‘lovchi sifatlar ko‘rsatkichlari bo‘lgan ba’zi grafik dizayn variantlarini o‘z ichiga oladi [Abilock & Williams, 2014]. Hikoya qilish bosqichi vizual elementlar orqali uzatiladigan xulosalar yoki xabarlarni metaforalar kabi ritorik usullar yordamida ifodalashni o‘z ichiga oladi [Islamoglu va boshqalar, 2015; Krum, 2014]. Murakkab ma’lumotlarni soddalashtirish va tushunarli tarzda jamlash vositasi bo‘lish bilan birga, infografikalarning asosiy maqsadi o‘quvchiga berilgan ma’lumotlarning aniq va tushunish oson bo‘lgan izohini taqdim etishdir. Ular matn, grafik, diagramma, jadval va boshqa vizual elementlarni birlashtirib, o‘quvchilarga ma’lumotlarni tezroq va samaraliroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Infografikalar murakkab ma’lumotlarni ixcham shaklda tasvirlashi tufayli ta’limda muhim o‘rin tutadi. Infografikalarning ushbu xususiyati tufayli ular o‘qituvchilarga turli xil o‘quv faoliyatlarini tayyorlash, bo‘limni umumlashtirish, va darsni yanada interaktiv va samaraliroq o‘tish imkonini beradi [Vanichvasin, 2013]. Bundan tashqari, infografikalar ta’limda turli xil raqamli kanallarda ma’lumotni yaxshilash va baham ko‘rish, o‘quvchilarning vizual bilim yaratish va taqdim etish kabi kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirish va mavzuni talqin qilish va tushunish uchun muqobil vosita sifatida ishlatilishi mumkin [Smiciklas, 2012]. Infografikalarning asosiy xususiyatlari: 1. Vizual ustunlik: Infografikalarda matndan koʻra koʻproq vizual elementlar (rasmlar, diagrammalar, grafiklar, ranglar va shriftlar) ishl