O’ZBEKISTONDA KRIPTOVALYUTA BOZORINING TAHLILI VA KELAJAKDAGI ISTIQBOLLARI

Аннотация

to the master's dissertation. The main purpose of this study is to analyze the prospects for the development of the cryptocurrency markets of the Republic of Uzbekistan and is based on practical analysis rather than theoretical views. In recent years, cryptocurrency markets have increasingly attracted the attention of investors and financial institutions. The main reason for this is that they still see cryptocurrencies as investments, as they believe that they have the potential to grow rapidly. Also, technological innovations, i.e. Blockchain technology and new projects like DeFi, create interesting opportunities for cryptocurrencies. At the same time, cryptocurrencies make it possible to make transfers quickly and cheaply. Keywords: Cryptocurrency market, investor and financial institutions, Blockchain, DeFi, money transfers. 1. Kirish Kriptovalyutalar dunyosi tobora kengayib borayotgan va mashxurlikka erishayotgan bo’lsada, an’anaviy banklar ushbu raqamli aktivlardan foydalanishga ikkilanib, ularning o’ziga xos xavflari potentsial foydadan ortiq deb hisoblaydilar. Banklar kriptovalyutalari bilan ehtiyotkorona munosabatda bo’lishlari mumkin, chunki bu aktivlar bo’yicha operatsiyalar katta xavfga ega shuning uchun sinchkov va qimmat tekshiruvni talab qiladi. Ammo raqamli valyutalar moliyaviy institutlar va ularning mijozlari uchun juda ko’p afzalliklarni taqdim etishi mumkin, ular shunchaki bu bozorni ko’proq o’rganishlari kerak.(Q.Nazarov, 2023) Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida virtual axborot-kommunikatsiya muhiti ijtimoiy voqelikning ajralmas qismiga aylandi, natijada jamiyat yangi ilmiy tadqiqotga duch keldi ya’ni axborotlashtirish (kompyuterlashtirish) jarayonidan raqamlashtirish jarayoniga o’tildi. 2. Tahlil va natijalar muhokamasi. XXI asrning boshidan moliya sektori, telekommunikatsiyalar va xususan, axborot texnologiyalari sohasida iqtisodiyotning global transformatsiyasi biznes jarayonlarida o’zgarishlarga olib keldi, natijada kompaniyalar yangi moliyalash manbalarini izlashga majbur 86 bo’lmoqdalar. Shu bilan birga, bugungi kunda moliya bozori aktivlarning aylanishi texnologiyalari va mexanizmlarini rivojlantirish tendentsiyalariga javob berishi va 2009-yilda sodir bo’lgan yangi mahsulotlarning paydo bo’lishiga tez moslashishi kerak, birinchi marta kriptoaktivlari haqida gapira boshlagan paytda 2013-yildan beri kriptobirjalari yaratilgan.(L.G. Ivashechkina and A.M. Sysoeva, 2024) Kriptovalyutalarning bozordagi dominatsiyasi 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% 1-jadval Manba: Muallif tomonidan https://www.tradingview.com elektron sayti ma’lumotlariga asosan mustaqil ravishda tuzuldi. Kriptovalyuta bozoridagi dominatsiya shuni ko’rsatmoqdaki, eng katta ulush bitcoinga – 54.96%ni tashkil etdi. Undan keyingi yirik kriptovalyutalar ya’ni Ethereum – 16.4%, tether – 4.83%, BNB – 3.8%, Solana – 2.84% va boshqa kriptovalyutalar esa – 12.07% ni tashkil etkan. 2-rasm. Kriptovalyuta bozorining umumiy kapitalizatsiyasi. Manba: https:// ru.tradingview.com/markets/cryptocurrencies/global-charts/. Kriptoaktivlarining umumiy bozor kapitallashuvi mavjud bo’lganidan beri 100,000 baravar oshdi va bugungi kunda 2.285 trln. dollar, bu 2-rasmda aks ettirilgan. 2025-yilda bu 87 ko’rsatkich 3.5 trln. dollarni tashkil etishini prognoz qilishmoqda.(G. A. Bunich and S. D. Sinyagovsky, 2024) 3-rasm. Kriptovalyuta bozorining bitcoin va ethereumsiz umumiy kapitalizatsiyasi. Manba: https:// ru.tradingview.com/markets/cryptocurrencies/global-charts/. Kriptovalyuta bozorining umumiy kapitalizatsiyasining asosiy qismini bitcoin va ethereum tashkil etadi. Bu kriptovalyutalarsiz umumiy hajm 627.72 mlrd dollarni tashkil etmoqda va bu ko’rsatkich yaqin kelajakda 1.1-1.5 trln dollarni tashkil etilishini iqtisodiy olimlar tomonidan prognoz qilingan.(Денисик А. А, 2020) 7-jadval O’zbekistonda kripto-aktivlarni rivojlantirishning istiqbolli yo’nalishlari Rivojlanish Yo’nalishning asosiy natijalari yo’nalishi Kripto aktivlar mijozlar va sheriklar bilan hisob-kitob vositasi Mahalliy sifatida qabul qilinishi mumkin, bu tashkilotlarga yangi kompaniyalarining daromad manbasini topishga imkon beradi. Amerika kripto aktivlar bilan kompaniyalari tajribasi shuni ko’rsatdiki, raqamli moliyaviy bog’liq bitimlardagi aktivlar to’lov birligi sifatida joriy etilgandan so’ng, faoliyatdan ishtirokini oshirish daromad olish va mijozlar bazasi ko’paydi Kripto aylanishini nazorat qilish kripto-aktivlar to’lovlari bilan bog’liq tahdidlarni kamaytiradi, ya’ni firibgarlik harakatlari, pul yuvish va terrorizmni moliyalashtirish bilan bog’liq xatarlarni sezilarli darajada kamaytiradi. Biroq, shu maqsadda davlat Kripto jarayonlarini foydalanuvchilarning nomlari va ularning to’lov va davlat tartibga solish kriptovalyuta almashinuvi maqsadlarini hech bo’lmaganda davlat idoralari uchun shaffof qilib, ichki platformada maxfiylikni yaratishni rejalashtirmaydi Yo’nalish avvalgisi bilan uzviy bog’liq, chunki yangi investorlar va konchilar yangi y