OʻZBEK VA ARAB TILLARIDA KELISHIK KATEGORIYASINING SEMANTIK MA’NOLARI

Аннотация

This article aims to focus on the semantic meanings of the category of cases. The topic is explained using the examples of Uzbek and Arabic languages. Key words: Grammar, morphology, syntax, noun - part of speech, name, grammatical category, case, affix, meaning. СЕМАНТИЧЕСКИЕ ЗНАЧЕНИЯ КАТЕГОРИИ ПАДЕЖА НА УЗБЕКСКОМ И АРАБСКОМ ЯЗЫКАХ Аннотация. Эта статья является о семантические значения одно из грамматических категориях – категории падежа. Тема изучена на примере узбекского и арабского языков. Ключевые слова: Грамматика, морфология, синтаксис, часть речи - имя существительное, имя, грамматическая категория, падеж, аффикс, значение. KIRISH. Har bir tilda kelishik kategoriyasi bajaradigan sintaktik vazifa, ega boʻlgan morofologik ma’nosi bor. Shu bilan birgalikda, kelishiklar bir qancha semantik ma’nolarga ham ega boʻladi. Bu ularning gapning qaysi boʻlagiga qoʻshilib kelishi, ular qoʻshilayotgan soʻz ma’nosi va uslubiga ham bevosita bog’liq. Gapda kelishik kategoriyasi qoʻshimchalarining oʻzgarishi orqali butun boshli gap ma’nosi oʻzgarib ketishi mumkin. Oʻzbek tilidagi har bir kelishikning soʻzlarga qoʻshilib kelganda ifodalaydigan bir qancha semantik - leksik ma’nolari mavjud. Bosh kelishik subyektlik – gapdagi egalik ma’nosini bildiradi: Talaba imtihon topshirdi. Shu bilan birga, mavjudlik, predmetning umumiy nomlanishi ma’nolarini ifodalaydi: Gepard eng tez yuguradigan hayvon. Arab tilida ham bosh kelishik(عفر) subyektlik, mavjudlik va predmetning umumiy nomlanishi ma’nolarini ifodalab keladi: بٌ اتكلاٌىرتشاٌٌد لاخ Xolid kitob sotib oldi. ءارحصلاٌةنيفسٌٌل مجلا Tuya – sahro kemasi. Bosh kelishik aniqlik darajasini ham ifodalaydi. Bu kelishikdagi otlar aniq ham, noaniq ham boʻlishi mumkin: Qush uchdi (aniq bir qush). Qush parvoz qiladi (umuman barcha qushlar). 931 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Arab tilida aniqlik ma’nosini berish uchun noaniq shakldagi soʻz boshiga aniqlik artikli (لا) qoʻshiladi: ٌتيب– umuman uy ٌتيبلا– aniq bir uy Tushum kelishigi obyektlik ma’nosini bildiradi. Tushum kelishigi ifodalaydigan ma’nolar: - Harakat yoʻnaltirilgan aniq ob’yekt: Saida xonani yig’ishtirdi. - Tanlanganlik: U Saidni chaqirdi. - Ta’sirlanish ma’nosi: Botir singlisini yig’latdi. - Tushuncha va hissiyot obyekti. Fikrlash, tushunish, eslash kabi holat fe’llari bilan kelganida shunday ma’no ifodalaydi: Men uni yaxshi koʻraman. Arab tilida ham nasb holatidagi vositasiz toʻldiruvchi orqali yuqoridagi ma’nolarni ifodalash mumkin: ٌهقَبطٌلسغٌرباص– Sobir idishini yuvdi. ٌهاخأٌبرضٌيلع– Ali ukasini urdi. ٌبَلاطلاٌمساقٌكحضأ– Qosim talabalarni kuldirdi. ٌرَعشلاٌتيسنٌانأ– Men she’rni esimdan chiqarib qoʻydim. Gapdagi obyektning tushum kelishigida ifodalanishi unga aniqlik ma’nosini ham beradi: kitob oʻqidim – kitobni oʻqidim Arab tilida esa vositasiz toʻldiruvchi aniqlik ma’nosiga ega boʻlishi uchun unga (لا) artiklini qoʻshish kerak: ٌءَاملاٌتبرش– Men suvni ichdim. Joʻnalish kelishigi, umumiy olganda, yoʻnalish ma’nosini bildiradi. Mazkur kelishik yana quyidagi ma’nolarni ifodalaydi: 1. Harakatning yoʻnalishi ma’nosi: Talaba universtitetga bordi. 2. Manzil(adresat). Harakat kimga qaratilganini koʻrsatadi: Oyimga sovg’a oldim. 3. Payt (vaqt) ma’nosi. Payt otlariga qoʻshilib harakatning vaqtini bildiradi: Tongga yaqin uyg’ondim 4. Sabab va vosita ma’nosi: Bilmaganiga tushuntirdim. 5. Maqsad va niyat ma’nosi: Yozishga bordim. 6. Ruhiy holat ma’nosi: Yordamga muhtoj edi. Arab tilidagi (ىلإ) predlogi orqali harakatning yoʻnalishi, kimga qaratilgani ma’nolarini ifodalash mumkin: ىفشتسملاٌىلإٌتببهذ– Men shifoxonaga bordim. يتملعمٌىلإٌٌراهزلأاٌتيطعأ– Ustozimga gular berdim. Yuqorida qolgan ma’nolarni ifodalash uchun esa boshqa predloglardan foydalaniladi. 932 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Shuningdek, arab tilida (ىلإ) predlogi oʻzbek tilidagi (-gacha) kabi harakatning tugash joyi yoki vaqtini ham anglatib keladi:1 لٌيللاٌىلإٌتٌ أرق– Tungacha oʻqidim. Shunday qilib, joʻnalish kelishigi va bilan koʻmakchili otdan ifodalangan vositali toʻldiruvchi yordamida kengaygan gap invariant sifatida bir umumiy gap modelini tashkil etsa- da, lekin bu invariant nutq tarkibida turli leksik variantlar bilan toʻldirilgan xilma-xil semantik- sintaktik variantlar sifatida namoyon boʻladi.2 Chiqish kelishigi manbani bildiradi. U harakatning boshlanish nuqtasini koʻrsatadi: Karim kutubxonadan kelyapti. Shuningdek, quyidagi ma’nolarni ham ifodalab keladi: 1. Harakat sababi: Saida xursandchilikdan sakradi 2. Vosita: Darsni kitobdan tayyorladi. 3. Shaxs yoki narsa bilan aloqaning uzilishi, ajrashish, uzoqlashish ma’nosi: Ali maktabdan ketdi. 4. Harakatning boshlanish vaqti: Bugun tongdan dars qildim. 5. Solishtirish, qiyoslash: Saidning uyi Hamidnikidan kattaroq ekan. 6. Manbani, narsanining nimadan qilingani ifodalaydi: Mana shu uzuk kumushdan. Arab tilidagi (نم) predlogi orqali ham yuqoridagi barcha ma’nolarni koʻrsatish mumkin: 1. حرفلا نم تزفق ةديعس 2. باتكلا نم سردلا بتك 3. ة سردملا نم يلع بهذ 4. ح