GAZ KONDENSATI VA UNING KUB QOLDIG’IDAN ORGANIK ERITUVCHILAR OLISH

Аннотация

Mahally gazni qayta ishlash zavodlaridan keltirilgan gaz kondensati va uning fraksiyalash natijasida olinadigan kub qoldig‘ining fizik- kimyoviy xossalari o‘rganildi. Ularning tarkibidan organik erituvchilar olish texnologiyasi tahlil qilindi. Shuningdek, gaz kondensati mahsulotlarining xalq xo‘jaligidagi ahamiyati va qayta ishlash istiqbollari muhokama etildi. Kalit so‘zlar: gaz kondensati, kub qoldig‘i, fraksiyalash, organik erituvchilar, neft kimyosi. Kirish. Gaz kondensati — tabiiy gaz tarkibida uchraydigan suyuq uglevodorodlar aralashmasi bo‘lib, bosim va harorat o‘zgarishida suyuqlik shaklida ajralib chiqadi. Ular molekulyar massasi past va o‘rta bo‘lgan uglevodorodlardan iborat bo‘lib, yuqori sifatli kimyoviy mahsulotlar va yoqilg‘i olishda muhim xomashyo hisoblanadi. Gaz kondensatining kub qoldig‘i esa, fraksiyalash jarayonida qaynash harorati yuqori bo‘lgan komponentlarning qoldiq fraksiyasidir. Gaz kondensatlarining tarkibi qazib olinadigan joyga qarab farq qiladi. Ular asosan C5–C10 gacha bo‘lgan to‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlardan iborat. Tarkibidagi eng muhim fraksiyalar: pentan, heksan, benzol, toluol va ksilen kabi moddalar hisoblanadi. Bu komponentlar yuqori oktanli benzin va erituvchilar olish uchun muhim manba hisoblanadi. Gaz kondensati Kub qoldigʻining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari. Kub qoldig‘i tarkibida yuqori molekulali uglevodorodlar (C15 va undan yuqori) mavjud bo‘lib, qora yoki to‘q jigarrang rangda, qaynash harorati yuqori va zichligi katta bo‘lgan suyuqlikdir. Tarkibida rezina, lak-bo‘yoq, plastmassa sanoati uchun foydali komponentlar mavjud. www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 334 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Ko‘rsatkichlar Gaz kondensati Kub qoldig‘i Zichlik (g/cm³) 0.65–0.70 0.85–0.90 Qaynash oralig‘i (°C) 35–200 250–350 Tarkibidagi C- C5–C10 C15 va undan yuqori fraksiyalar Tadqiqot metodologiyasi. Organik erituvchilar olish texnologiyasi Gaz kondensatidan organik erituvchilar olish jarayoni fraksiyalab ajratishdan boshlanadi. Dastlab past haroratli fraksiyalar — pentan, heksan, benzol va toluol ajratiladi. Ushbu moddalar tozalangach, erituvchi sifatida ishlatiladi. Kub qoldig‘i esa piroliz yoki katalitik qayta ishlash yo‘li bilan yuqori samarali erituvchilar manbai bo‘lishi mumkin. Texnologik bosqichlar: 1. Gaz kondensatni dastlabki tozalash va stabilizatsiyalash. 2. Fraksiyalash minorasida ajratish. 3. Kerakli komponentlarni individual distillatsiya orqali ajratish. 4. Organik erituvchilar sifatida ishlatish uchun standartlarga muvofiqlikni aniqlash. Gazni qayta ishlash zavodlaridan keltirilgan gaz kondensatinining namunasi biroz aralashtiriladi Kolbaga 0,1g aniqlikda o’lchangan 100 g mahsulot quyilib aralashtiriladi. Bir tekis qaynashi uchun kolbaga bir nechta sopol bo’lakchalari ham solinadi. Qurilma yig‘ilib, shtativga qotirilgach, sovutgichga suv quyilib, kolba elektroplitkasi bilan ehtiyot bo‘lib qizdiriladi. Isitish shunday tashkil qilinadiki, sovutgichdan yig‘gich idishga 1 sek. da 2 – 4 tomchi kondensat tushsin. Sovutgichga ko‘p suv quyilmasligi lozim. Chunki bunda trubka ichida havo tarkibidagi namlik kondensatsiyalanishi mumkin. Tekshiralayotgan mahsulot tarkibidagi yengil fraksiyalar kolbada bug‘lanib, zichliklar farqi hisobiga qatlamga ajraladi va sovutgichda kondensatsiyalanib yig‘gichga tushadi. Harorat ma’lum miqdorga yetgandan so’ng yig’gichga moddaning tushishi to’xtaydi va bu birinchi fraksiyaning to’liq ajralib bo’lganligini ko’rsatadi. Quyidagi jadvalllarda gazokondensatning kub qoldig’idan olingan 70-85ºC www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 335 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi dagi fraksiyaning tarkibi keltirilgan. 70-85ºC dagi fraksiyaning tarkibi Massa ulushi % 1-jadval Cn \ Параф Изопара Арома Нафт Олеф Сум Группы ины фины тика ены ины ма 0.01542 0.01 C3 0 0 0 0 5 5 0.63315 0.76 C4 0.131925 0 0 0 9 5 0.5261 7.55 C5 4.26019 2.76592 0 0 48 2 10.143 34.6 C6 11.1338 10.7743 2.57099 0 3 22 13.820 40.7 C7 9.40125 11.6727 5.85235 0 8 47 2.2304 0.4492 12.7 C8 2.64748 5.60987 1.79369 6 2 31 0.57652 0.35626 0.2307 0.1102 2.76 C9 1.48587 6 1 65 9 0 0.13630 0.01020 0.42 C10 0.273205 0 0 1 11 0 0.03450 0.05 C11 0.0160648 0 0 0 36 1 0.01016 0.01 C12 0 0 0 0 38 0 Сум 99.6 28.849 32.730 10.583 26.951 0.560 ма 73 www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 336 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Mol ulushi % 2-jadval Cn \ Параф Изопара Арома Нафт Олеф Сум Группы ины фины тика ены ины ма 0.00724 0.00 C3 0 0 0 0 379 7 0.39180 0.081636 0.47 C4 0 0 0 5 7 3 0.3928 5.79 C5 3.27246 2.12463 0 0 67 0 9.0883 31.3 C6 10.2154 9.88528 2.13637 0 8 25 14.447 42.6 C7 10.03 12.4533 5.73592 0 8 67 2.6648 0.5363 15.2 C8 3.2197 6.82237 2.02574 2 41 69 0.45590 0.3101 0.1482 3.73 C9 0.78725 2.02896 6 48 29 0 0.20646 0.01457 0.63 C10 0.413843 0 0 5 7 5 0.05742 0.026735 0.08 C11 0 0 0 24 8 4 0.01843 0.01 C12 0 0 0 0 22 8 Сум 100. 28.206 33.837 10.369 26.904 0.685 ма 000 Fraksiyalarning oktan soni www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 337 T