PSEUDOMONAS PUTIDA BAKTERIYASI VA UNING EKOLOGIK AHAMIYATI

Аннотация

Mikrobiologiyaning asosiy muammosi mikroblarning yashash muhitining o'ziga xosligining genetik va ekofiziologik asoslarini aniqlashdir. Pseudomonas putida - hamma joyda tarqalgan metabolik ko'p qirrali tuproq bakteriyasining paradigmasi. Pseudomonas putida – gram-manfiy, aerob, harakatchan va novshakl (rod) bakteriyalar turiga mansub bo‘lib, asosan tuproq va suv muhitida uchraydi. Ushbu bakteriya tabiiy sharoitlarda organik moddalarni parchalash qobiliyatiga ega bo‘lib, atrof-muhitni tozalash va sanoatda turli jarayonlar uchun katta ahamiyatga ega. Ushbu tizesda bu bakteryaning atrof muhitini tozalashdagi ahamyati ko’tarib chiqiladi. Pseudomonas putida tabiiy biodegradatsiya jarayonlarida ishtirok etadigan muhim bakteriya bo‘lib, atrof- muhitni tozalashda, qishloq xo‘jaligida va sanoatda katta ahamiyatga ega. U neft mahsulotlari, pestitsidlar va toksik moddalarni parchalay oladi, shuningdek, og‘ir metallarni o‘zlashtirib, bioremedatsiya jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Genetik modifikatsiya qilingan shtammlari esa ekologik muammolarni hal qilishda yanada samarali natijalar berishi mumkin. Kalit so‘zlar: Pseudomonas putida, biodegradatsiya, Pseudomonas putida KT2440, immobilizatsiya, biotexnologiya, kimyoviy chiqindilar, bioplastikalar, biokatalizator, Kirish: Zaharli organik ifloslantiruvchi moddalarni zararsiz mahsulotlarga aylantirish uchun tirik organizmlarning biodegradatsiya imkoniyatlaridan foydalanadigan va manipulyatsiya qiluvchi bioremediatsiya ifloslanishga qarshi samarali biotexnologik yondashuv sifatida katta qiziqish uyg'otgan. P.putida KT2440ning biodegradatsiya qobiliyatini tez evolyutsiya qilish www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 247 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi uchun DNK assembler yordamida yo'l yig'ilishini qarshi tanlov tizimiga asoslangan xromosoma integratsiyasi bilan birlashtirish orqali samarali yo'l qurish strategiyasini ishlab chiqilgan. Kontseptsiyaning isboti sifatida biz g-HCH va TCP ning toʻliq minerallashuvini amalga oshirish uchun P. putida KT2440 genomiga g-HCH va TCP biodegradatsiya yoʻllarini integratsiyalash uchun ushbu strategiyadan foydalanilgan. Bundan tashqari, ishlab chiqilgan shtamm g-HCH bilan ifloslangan tuproq va TCP o'z ichiga olgan oqava suvlarni bioremediatsiya qilish uchun qo'llanilgan. [1] Turli xil sintetik kimyoviy moddalar sanoat faoliyati, qishloq xo'jaligida qo'llanilishi va maishiy maqsadlarda foydalanish natijasida ekotizimga kirib bordi. Ushbu materiallarning ekotizimga tushish tezligi ularning tabiiy jarayonlar natijasida parchalanishidan ko'ra ko'proqdir, natijada bunday moddalar atrof-muhitda to'planadi. Zaharli ifloslantiruvchilar fenol va siyanid sanoatlashtirish tufayli tabiatda paydo bo'ladigan eng keng tarqalgan, potentsial xavfli moddalar qatoriga kiradi. Koks pechlariga asoslangan sanoat va po'lat zavodlari bir vaqtning o'zida fenol va siyanidni chiqaradi (to'kilgan oqava suvlarda), bu esa ekotizimga xavf tug'diradi. Koksli oqava suvlar tarkibida fenol (150-2000 mg L -1 ) va siyanid (0,1-0,6 kg t -1 koks) mavjud bo'lib, ular normadan ancha yuqori. [ 2 ] So'nggi yillarda mikrobial immobilizatsiya usullari atrof-muhit ifloslanishini bartaraf etish bo'yicha tadqiqotlarning dolzarb mavzusiga aylandi. Plastmassa kundalik hayotimizning ko'p jabhalarida juda muhim tovarlar bo'lib, turmush darajasini yaxshilagan turli xil noyob moddiy xususiyatlarga ega. Plastik mahsulotlar xilma-xil, arzon, kerakli kuchga ega, korroziy ta'sirlarga chidamli va elektr va issiqlik izolyatsiyasi qobiliyatiga ega. Plastmassalarning xilma-xil xususiyatlari ularni jamiyatda, tibbiyotda va ko'plab texnologik yutuqlarda hayotiy ahamiyatga ega bo'lgan keng assortimentdagi mahsulotlarga aylantirish imkonini beradi. Ya’ni bu maxsulotlarni xavfsizlantirish uchun turli xil mikroorganizmlardan foydalanilanilgan ulardan biri Pseudomonas putida. Atrof- muhitdagi plastik axlatni kamaytirish usullari, masalan, qayta ishlash, yoqish va www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 248 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi bioplastikadan foydalanish ko'plab kamchiliklarga ega (Pseudomonas putida va boshq., 2021). Masalan, plastmassani yoqish natijasida atrof-muhitga ko'proq zararli ifloslantiruvchi moddalar, masalan, kanserogenlar, dioksinlar, furanlar, og'ir metallar va sulfidlar chiqariladi. Bundan tashqari, qayta ishlash nomaqbul variant hisoblanadi, chunki qayta tiklangan plastmassalarning qiymati bokira buyumlarga nisbatan ancha past. Natijada, biologik tizimlardan foydalanish plastiklarni qayta ishlash uchun samarali va barqaror tozalash usuli bo'lib ko'rinadi, bu esa yillar davomida ilmiy izlanishlarning sezilarli o'sishiga olib keldi. Bakteriyalar kabi turli xil yashash joylaridan ajratilgan mikroorganizmlar aerob sharoitda plastik polimerlarni depolimerizatsiya oraliq moddalari sifatida fermentlar yordamida CO₂ va suvga parchalashi mumkin. Plastmassa nomi yunoncha "plastikos" so'zidan kelib chiqqan bo'lib, har qanday shaklga qo'yiladigan material degan ma'