BACILLUS SUBTILUSNING BIOO’G’IT SIFATIDA ISHLATILISHI

Аннотация

Ushbu tezisda Bacillus subtilus bakteriyasining bioo‘g‘it sifatida ishlatilishining ilmiy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. B. subtilus – gram- musbat, sporali, fakultativ anaerob bakteriya bo‘lib, tuproq va o‘simlik rizosferasida keng qarshi kurashish va tuproq unumdorligini oshirish kabi biologik xususiyatlarga ega. Shuningdek, B. subtilus bioo‘g‘it sifatida ishlatilganda, fito- gormonlar ishlab chiqarishi – IAA (indol-3-sirka kislotasi) kabi o‘sish stimulyatorlarini sintez qilishi, o‘simliklar uchun fosforni o‘zlashtirishga yordam berishi, fitopatogenlarga qarshi kurashuvchi lipopeptidlar va antibiotiklar ishlab chiqarishi (masalan, surfaktin, iturin va fengitsin) haqida manbalar tahlil qilingan. Kalit so‘zlar:Bacillus subtilus , fosfat erituvchi bakteriyalar, antifungal faollik, indol-3-sirka kislotasi (IAA), lipopeptidlar, antibiotiklar, induktsiya ,tizimli rezistentlik. Kirish: Hozirgi vaqtda qishloq xo‘jaligida tuproq unumdorligini oshirish va o‘simliklarning o‘sishini rag‘batlantirish maqsadida biologik usullarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. An’anaviy kimyoviy o‘g‘itlar uzoq muddatli qo‘llanilganda tuproqning biologik faolligini pasaytirishi, atrof-muhit ifloslanishiga sabab bo‘lishi va o‘simliklarning tabiiy immunitetini susaytirishi mumkin. Shu sababli, ekologik toza va samarali muqobil usullar, jumladan mikroorganizmlar asosidagi bioo‘g‘itlar, dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Bacillus subtilus – gram-musbat, aerob sharoitda o‘suvchi va spora hosil qiluvchi bakteriya bo‘lib, tabiiy muhitda keng tarqalgan. U tuproq mikrobiotasining muhim a’zosi hisoblanib, o‘simlik rizosferasini kolonizatsiya qilish va o‘simlik o‘sishini rag‘batlantirish www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 72 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi qobiliyatiga ega. B. subtilus bioo‘g‘it sifatida quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: O‘simlik ildiz tizimiga foydali ta’sir ko‘rsatadi – rizosferada faol o‘sib, ildizlarning ozuqa moddalarini o‘zlashtirishini yaxshilaydi.Antifungal va antibakterial moddalarga ega – patogen mikroorganizmlarga qarshi turuvchi tabiiy antibiotiklar va lipopeptidlar ishlab chiqaradi.O‘simlik gormonlarini sintez qiladi – indol-3-sirka kislotasi (IAA) kabi fitogormonlarni ishlab chiqarib, ildizlarning rivojlanishini rag‘batlantiradi. Tuproqdagi fosfor va azot o‘zlashtirilishini yaxshilaydi – organik moddalarni parchalash va o‘simliklar uchun mavjud shaklga aylantirish qobiliyatiga ega. Geografik tarqalishi. Kosmopolit bakteriyalar - bu dunyoning deyarli hamma joylarida uchraydigan bakteriyalar. Ulardan biri Bacillus subtilis bo'lib , u turli cho'llardan ko'tarilgan chang bo'ronlari orqali dunyo bo'ylab sayohat qilishi mumkin. Qo'ngandan so'ng, bakteriyalarning omon qolishi heterogon muhitlarga moslashish qobiliyati bilan belgilanadi va cho'l va daryo bo'yidagi tuproq kabi juda xilma-xil muhitlardan ajratilgan bakteriyalar har bir mintaqaning ekologik bosimi tufayli kamroq bog'liq bo'lishi kutilmoqda. Biroq, tuproq va yashash muhitining B. subtilis evolyutsiyasiga ta'siri haqida kam narsa ma'lum . Bu erda biz cho'l va daryo qirg'og'idagi B. subtilis shtammlari irsiy bog'liqlik va fiziologik belgilar, masalan, biofilm morfologiyasi va uglerod manbalaridan foydalanish bilan farq qilishini ko'rsatamiz. Cho'l shtammlari genetik darajada ko'proq xilma-xillikni ko'rsatdi va genetik jihatdan yuqori darajada saqlanib qolgan daryo qirg'og'i shtammlariga qaraganda ko'proq uglerod manbalaridan foydalanishga muvaffaq bo'ldi. Cho'l va daryo qirg'og'i shtammlarining biofilm morfologiyalari odatda ajratilgan va daryo qirg'oqlari shtammlari orasida kuzatilgan hayratlanarli xilma-xillikka qaramay, ikkala guruh ham turli morfologik klasterlarni hosil qilgan. Shuningdek, biz B. subtilis shtammlarining qarindoshligi bir xil yashash joyi ichidagi masofa bilan kamaymasligini ko'rsatamiz , bu xilma-xillik ma'lumotlari bilan birgalikda atrof- muhitni tanlash bosimidagi farq ushbu turning evolyutsiyasida asosiy rol o'ynashini anglatadi.[ The Environment Shapes the Intraspecific Diversity of Bacillus subtilis Isolates Stefanik Polonka Microbial Ecology 79(4), 853-864, 2020] www.tadqiqotlar.uz 19-to’plam 3-son May 2025 73 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Kimyoviy tarkibi: So'nggi yetti o'n yillikda Bacillus subtilis guruhi a'zolaridan foydalanadigan ilovalar oziq-ovqat jarayonlarida ham, ekinlarni himoya qilish sanoatida ham paydo bo'ldi. Ularning omon qoladigan endosporalarni hosil qilish qobiliyati va ular ishlab chiqaradigan mikroblarga qarshi birikmalarning ko'pligi oziq-ovqat konservantlari, terapevtik vositalar va biopestitsidlar sifatida sanoatda qiziqish uyg'otdi. Oziq-ovqat mahsulotlarini biosaqlash va biologik ekinlarni himoya qilishning o'sib borayotgan kontekstida ushbu sharh B. subtilis guruhida tasvirlangan mikroblarga qarshi spektrni, shu jumladan uchuvchi birikmalarni ko'rishning keng qamrovli usulini taklif qiladi. Bu tasnif bioaktiv metabolitlarni biosintetik yo‘llari va kimyoviy tabiat