BANK TIZIMINING TARIXI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

Banklar iqtisodiyotdagi asosiy moliyaviy vositachilardir. Shunga ko‘ra, butun iqtisodiy tizimning izchil rivojlanishi banklarning faoliyati qanchalik barqaror va samarali tashkil etilganiga bog‘liq. Ushbu maqolada bank tizimi tushunchasi, bank tizimining turlari, bank tizimining asosiy funktsiyalari haqida ma’lumot keltirilgan. Kalit so‘zlar. Bank tizimi, chakana banklar, tijorat banklari, davlat banklari, xususiy banklar, aralash banklar. Kirish. Banklar paydo bo‘lishining asosi bo‘lib tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi hisoblanadi. Bozor munosabatlarining muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lgan bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish, iqtisodiyotni rivojlantirish, xalqaro bank tizimi talablariga mos keluvchi mahalliy banklar faoliyatini tashkil qilish va ular faoliyatini yanada takomillashtirish shu kunning dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Yaxshi taraqqiy qilgan bank tizimi va banklar faoliyatiga ega bo‘lmagan jamiyat rivojlana olmaydi. Bank asboblaridan foydalanish to‘g‘risidagi eng qadimgi guvohnoma miloddan avvalgi 2000 yilda Mesopotamiyada topilgan. O‘sha paytda banklar oltin va kumush kabi qimmatbaho narsalarni saqlash uchun xizmat qilishgan. Vaqt o‘tishi bilan banklar qarzlar va kreditlar berishni boshladilar. Uyg‘onish davrida bank ishi yanada rivojlandi. Bank uylari juda yuqori obro‘ga ega bo‘ldi. Bank sektoring jadal rivojlana boshlanishi. Monte dei Paschi di Siena — dunyodagi eng qadimgi ishlaydigan bank hisoblangan. XIX asrda bank sektori yanada jadal rivojlana boshladi. Sanoat inqilobining boshlanishi kreditlash hajmini oshirishni talab qildi va kredit berish uchun yirik Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 195 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT banklar tashkil etildi. O‘shandan beri bank tizimi o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga mos ravishda rivojlanishda davom etmoqda. Bank tizimi tarixidagi eng muhim davrlardan biri bu 1929 yildagi inqiroz. Ushbu inqiroz banklarning global qulashiga sabab bo‘ldi. Ko‘pgina banklar o‘z eshiklarini yopishga majbur bo‘lishdi, bu esa bank tizimining qisqarishiga olib keldi. Ikkinchi jahon urushi davrida dunyoning barcha asosiy kuchlari iqtisodiyotga faol aralashishga majbur bo‘ldilar va bank tizimini jadal tartibga solishni boshladilar. 20-asrning oxirida bozor iqtisodiyotiga sodiq qolgan mamlakatlarning aksariyati bank tizimini to‘liq tartibga solishdan voz kechishdi. Bu banklarga raqobatbardosh bo‘lish va yuqori daromad olish imkonini berdi. Biroq, bank tizimi hali ham xavf ostida edi. So‘nggi paytlarda davlat tomonidan xatarlarni nazorat qilinadigan darajada ushlab turishga qaratilgan nazorat kuchaymoqda. Bank tizimi o‘sishda va rivojlanishda davom etmoqda, bu bizga kredit kartalaridan tortib elektron hisoblargacha bo‘lgan ko‘plab vositalarni taqdim etadi. Bank tizimi oddiy odamlarning biznesiga, iqtisodiyotiga va hayotiga sezilarli ta‘sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasida ham bank tizimini erkinlashtirish va isloh amalga qilishdan maqsad – banklarimiz faoliyatini xalqaro bank amaliyoti andozalariga yaqinlashtirish, banklarning kapitalini ko‘paytirgan holda, ularni xususiylashtirish, banklar faoliyatida yangi zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash va umuman banklar faoliyati orqali iqtisodiyotning samaradorligi va barqarorligiga erishishdan iboratdir. Bank — bu aholi va tashkilotlardan pul mablag‘larini qabul qilish, ularni saqlash va himoya qilishni ta’minlash, shuningdek kreditlar va boshqa moliyaviy xizmatlarni taqdim etish bilan shug‘ullanadigan moliyaviy muassasa. Banklar moliya bozorining asosiy ishtirokchilari bo‘lib, ularning faoliyati mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Banklarning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ularni faoliyati va funksionalligi bo‘yicha tasniflash mumkin: Chakana banklar — bu jismoniy shaxslar va kichik biznesga bevosita xizmat ko‘rsatadigan banklar. Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 196 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tijorat banklari — bu korporativ mijozlarga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatadigan va yirik kredit operatsiyalarini amalga oshiradigan banklar. Banklar mulkchilik shaklida ham farq qilishi mumkin: Davlat banklari — bu butunlay davlatga tegishli banklar. Xususiy banklar — bu jismoniy shaxslar yoki kompaniyalarga tegishli banklar. Aralash banklar — bu xususiy va davlat kapitali birlashtirilgan banklar. 1-rasm O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bank tizimi — bu pul mablag‘larini saqlash va qayta ishlash bilan shug‘ullanadigan, o‘z mijozlariga kreditlar va boshqa xizmatlarni taqdim etadigan banklar va boshqa moliya institutlari to‘plamidir. Bank tizimi iqtisodiy infratuzilmaning asosiy elementi bo‘lib, moliyaviy operatsiyalarning uzluksiz ishlashini ta‘minlaydi. Turli mamlakatlarda bank tizimi turli xil tuzilishga ega bo‘lishi mumkin. Ammo odatda bank tizimi bir necha darajalarga bo‘linadi. Birinchi darajada mamlakatning bank tizimini tartibga soluvchi Markaziy banklar mavjud. Markaziy bank foiz stavkalarini belgilash, pul massasini tartibga solish, boshqa banklarni nazorat qilish kab