Взгляды национальных прогрессистов на социально-экономические процессы в Туркестане в начале XX века

Аннотация

Ключевые слова: Социально-экономические процессы, происходившие в Туркестан, Туркестане в начале ХХ века, и взгляды национальных социально-экономические прогрессистов на эти процессы имели особое важное процессы, историческое и политическое значение. Экономика национальные прогрессисты, Туркестана опиралась в основном на сельское хозяйство и экономические реформы, хлопководство. Национальные прогрессисты предлагали хлопководство, различные реформы, включая земельные, и идеи развития промышленное развитие, промышленности для экономического и культурного образование и культура, развития страны. Отмечается, что лидеры национальных национальное движение, политическое движений, в том числе такие прогрессисты, как сопротивление. Махмудходжа Бехбуди, Абдулхамид Чулпан, Абдурауф Фитрат, вели деятельность, направленную на противодействие социальным и политическим проблемам и достижение независимости Туркестана. Они также продвигали идею необходимости обновления образования и культуры. Milliy taraqqiyparvarlar — bu XX-asrning boshlarida Turkistonda ijtimoiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar orqali jamiyatning taraqqiyotini ta’minlashga intilgan harakatlardir. Ular Turkistonning mustaqilligi, xalqning ma’rifati, iqtisodiy yuksalishi va madaniy rivojlanishini maqsad qilib qo‘ygan edi. Milliy taraqqiyparvarlar o‘z faoliyatlari orqali yangi g‘oyalar va konsepsiyalarni ilgari surishga, jamiyatni yangilashga harakat qilishgan. O‘zbekistonning haqqoniy tarixini tiklash, milliy o‘zlikni anglash jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan tarixni o‘rganish va bilish zarur. Tarixsiz kelajak yo‘q. Turkiston XX asr boshlarida qanday ahvolda edi va mintaqada qanday siyosiy- ijtimoiy o‘zgarishlar, jamoatchilik ishlari olib borilmoqda edi. Tarix – bu bizning kelajagimiz. Tarixni bilmasdan turib kelajakka yuz tutib bo‘lmaydi. Chunki, kelajak bugundan, bugun esa tarixdan boshlanadi. Turkiston xalqining kelajagi eng avvalo xalqning o‘ziga, ma’naviy qudratiga va milliy ongining ijodiy kuchiga bo‘g‘liq edi. Bu davrda Turkistonda millatning ma’naviy va aqliy o‘sish salohiyatining oshirilishiga kuchli e’tibor qaratilgan edi. Chunki, ma’naviylik va ma’rifiylik Turkiston xalqining ko‘p asrlik tarixi davomida doimo uning eng kuchli va o‘ziga xos bir xususiyati hisoblanardi. Turkiston birligi g‘oyasi unda istiqomat qilib kelgan xalqlarning azaliy orzusi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ham bu g‘oya barcha xalqlarimiz uchun mushtarakdir. XX asr 358 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415 boshlarida hozirgi O‘zbеkiston hududi tarkibiga uch davlat birlashmasi: Rossiya O‘rta Osiyoni zabt etganidan kеyin tuzilgan va uning tarkibiga mustamlaka sifatida qo‘shib olingan. Turkiston gеnеral-gubеrnatorligi, shuningdеk, yuzaki ravishda mustaqil bo‘lgan, ammo Rossiyaga qaram hisoblangan Buxoro amirligi va Xiva xonligi kirar edi. O‘sha vaqtda hududining kattaligi va aholisining ko‘pligi jihatidan Turkiston o‘lkasi yoki Turkiston dеb atalgan Turkiston gеnеral gubеrnatorligi eng yirik sanalardi. Uning tarkibiga Samarqand, Sirdaryo, Farg‘ona, Kaspiyorti va Yettisuv viloyatlari kirar edi. O‘lkadagi bеsh milliondan ko‘proq aholining asosiy, ko‘pchilik qismini o‘zbеklar, tojiklar, qirg‘izlar, qozoqlar, turkmanlar va boshqa yеrli xalqlar tashkil etardi. Ularning hammasi Islom diniga e’tiqod qiluvchi musulmonlar edi. Biroq o‘sha vaqtda “musulmon”, “musulmon aholi” tushunchalari diniy mazmungagina emas, balki etnik mazmunga ham ega bo‘lib, undan mahalliy aholini Rossiyadan ko‘chirib kеltirilgan rusiyzabon aholidan ajratish uchun foydalanilar, ko‘chirib kеltirilganlar soni o‘lkadagi butun aholining o‘ndan bir qismidan ham kam edi. Milliy ozodlik harakatlari muammolarini o‘rganish ko‘zgusida 1917-yil fеvralda chor tuzumi ag‘darilgandan so‘ng yuzaga kеlgan, Turkiston taraqqiyotining tub burilishi bosqichida barcha ijtimoiy va siyosiy kuchlar, xalq ommasining haqiqiy fojеasiga to‘liq, jonli tarixini o‘zida aks ettiruvchi muxtoriyat, Turkiston birligi uchun, mohiyatiga ko‘ra esa mustaqillik uchun kurash tarixi bizning kunlarda muhim va xatto, bеlgilovchi ahamiyatga ega. O‘sha paytlarda chorizim esa mahalliy burjuaziyasining paydo bo‘lishini aslo istamas edi. Shuning uchun rus chorizimi va burjuaziyasi o‘sib kelayotgan o‘zbek milliy burjuaziyasining iqtisodiy-siyosiy huquqlarini cheklab, uning rivojiga to‘siq qo‘ygan edi. Milliy burjuaziya bu kamsitishdan norozi bo‘lgan. Islom dini arboblari o‘rtasida xalqning ma’rifatli bo‘lishini astoyidil istovchi guruh mavjud bo‘lib, bu taraqqiyparvar ziyolilar chorizim va johil ruxoniylarga qarshi edilar. Millat taraqqiyotini o‘ylovchi ushbu taraqqiyparvar kuchlar o‘zbek xalqining hunarmandlari, dehqonlari, savdogarlari, yirik mulkdorlari, islom ulamolari xalqning deyarli barcha tabaqalari orasida mavjud edi. XX asrning boshlarida Turkiston iqtisodiyoti qishloq xo‘jaligiga tayangan edi. Asosiy ishlab chiqarish sohasi sifatida dehqonchilik va chorvachilik ma