O‘TKIR MIOLABLASTIK LEYKOZLARNING MOLEKULYAR-GENETIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘tkir mioloblastik leykoz (OML)ning molekulyar-genetik xususiyatlari tahlil qilingan. Leykoz hujayralarida uchraydigan asosiy genetik o‘zgarishlar, ularning patogenezdagi roli va klinik ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Molekulyar belgilarning diagnostika, davolash strategiyasi va prognoz aniqlashdagi o‘rni yoritilgan. Shu bilan birga, zamonaviy genetik testlar va ularning individual yondashuvni shakllantirishdagi ahamiyati ham muhokama qilingan. Kalit so‘zlar: o‘tkir mioloblastik leykoz, molekulyar genetika, mutatsiya, xromosomal translokatsiya, FLT3, NPM1, CEBPA. MOLEKULYAR-GENETIK O‘ZGARISHLAR Genetik o‘zgarishlar OML rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Asosiy genetik mutatsiyalar quyidagilar bilan bog‘liq: 1. Kromosomal translokatsiyalar. Eng ko‘p uchraydigan o‘zgarishlardan biri t(8;21), inv(16) va t(15;17) translokatsiyalaridir. Ushbu translokatsiyalar suyak iligida anormal gen ekspressiyasiga olib keladi. 2. Gen mutatsiyalari. NPM1, FLT3-ITD, CEBPA va RUNX1 genlaridagi mutatsiyalar OML patogenezida asosiy rol o‘ynaydi. Bu mutatsiyalar hujayra proliferatsiyasini tezlashtiradi va apoptotik mexanizmlarni ishdan chiqaradi. 3. Epigenetik o‘zgarishlar. DNK metillanishi va giston modifikatsiyalari orqali gen ekspressiyasining buzilishi ham OML rivojlanishiga ta’sir qiladi. GENETIK O‘ZGARISHLARNING KLINIK AHAMIYATI Genetik o‘zgarishlar OMLning prognozi va davolash strategiyalariga ta’sir qiladi: 1. FLT3-ITD mutatsiyasi. Ushbu mutatsiyaga ega bemorlarda kasallikning qaytalanish ehtimoli 50% dan yuqori bo‘lib, ular yuqori xavf guruhiga kiradi. 2. NPM1 mutatsiyasi. Ushbu mutatsiya odatda yaxshi prognoz bilan bog‘liq va bemorlarning 5 yillik omon qolish ko‘rsatkichi 60-70% ni tashkil qiladi. 3. CEBPA mutatsiyasi. Ushbu mutatsiya ikki tomonlama bo‘lsa, bemorlarning uzoq muddatli omon qolish ko‘rsatkichi ancha yuqori bo‘ladi. 4. RUNX1 mutatsiyasi. Ushbu mutatsiyaga ega bemorlarda kasallik odatda og‘ir kechadi va an'anaviy kimyoterapiyaga nisbatan zaif javob beradi. MODERN DAVOLASH USULLARI So‘nggi yillarda OMLni davolashda molekulyar tibbiyotning yangi yondashuvlari paydo bo‘ldi: 1. Maqsadli terapiya. FLT3-inhibitorlari (masalan, midostaurin) yuqori xavf guruhiga kiruvchi bemorlar uchun samarali natija beradi. 2. Gen terapiyasi. Mutatsiyalangan genlarning inaktivatsiyasi yoki CRISPR texnologiyasi orqali tahrirlash yo‘li bilan bemorlarning ahvolini yaxshilash ustida izlanishlar olib borilmoqda. 3. Immunoterapiya. Monoklonal antikorlar va CAR-T hujayra terapiyasi leykozli hujayralarni nishonga olishda samarali bo‘lishi mumkin. 4. Kam intensivlikdagi davolash usullari. Keksalar yoki jiddiy yon ta’sirlarni ko‘tara 117 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si olmaydigan bemorlar uchun kam dozali venetoklaks va azasitidin kabi preparatlar qo‘llanilmoqda. XULOSA O‘tkir mioloblastik leykoz murakkab molekulyar-genetik asosga ega bo‘lib, turli genetik mutatsiyalar va epigenetik o‘zgarishlar orqali rivojlanadi. So‘nggi tadqiqotlar genetik tahlillar asosida individual davolash usullarini ishlab chiqish imkoniyatini yaratmoqda. OMLni chuqurroq o‘rganish kasallikni erta aniqlash va samarali davolashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy rivojlanish natijasida gen terapiyasi va individuallashtirilgan tibbiyot kelajakda ushbu kasallikka qarshi kurashda asosiy vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar, jumladan, yuqori aniqlikdagi sekvenirlash va bioinformatika usullaridan foydalanish OML tashxisini yanada takomillashtirishga va bemorlar uchun eng samarali terapiyani tanlashga yordam bermoqda.