OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA TAHSIL OLUVCHI TALABA QIZLARDA SPORT MUQOBAQALARIDAN SO‘G TIKLANISH JARAYONINI SMARADORLIGINI OSHIRISH METODIKASI

Аннотация

This article examines the processes occurring in the body after complex sports training, the causes of local and global fatigue or symptoms of extreme fatigue, as well as the reasons for their elimination, in connection with which many scientific studies have been conducted. Key words: Modern basketball, special auxiliary exercises, special developmental exercises, physical exercises, mechanical and tactical movements, qualified basketball player. Mavzuning dolzarbligi. Dunyo basketbol sport amaliyotida o‘ta keskin raqobat ostida kechayotgan xalqaro musobaqalarda sport natijalari yildan-yilga o‘sib bormoqda. Zamonaviy basketbol olamida oxirgi 20 yil ichida yuklamalarning xajmi va jadalligi 2-5 marta oshdi. Bu o‘z navbatida mashg‘ulotlar xajmi va shiddatini yanada oshirishni ya’ni sportchilarda jismoniy imkoniyatlar zahirasini kuchaytirish, texnik-taktik harakatlar ko‘lamini kengaytirish talabini qo‘ymoqda, bu o‘z o‘rnida sportchi qizlar organizmiga va sport natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sabab, basketbolchi qizlarda o‘ta toliqish belgilarini oldini olish va qayta tiklash muddatlarini qisqartirish, vositalar yordamida jaddallashtirish ilmiy jihatdan asoslab berish o‘ta muhim ahamiyatga ega. 872 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Jahonda malakali basketbolchi qizlarning yuklamalarga moslashish va organizmini qayta tiklanishi bo‘yicha murakkab sport yig‘inlaridan so‘ng organizmda sodir bo‘ladigan jarayonlar, lokal va global toliqish yoki o‘ta toliqish alomatlarini paydo bo‘lishi sabablarini aniqlash va ularni bartaraf qilish yuzasidan ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Basketbol sport turi rivojlangan mamlakatlarda musobaqa va mashg‘ulot jarayonida vositalarni tabaqalashtirish, funksional zahira imkoniyatlarini boshqarishga qaratilgan tiklovchi texnologiyalar ishlab chiqilgan. Sportchilar organizmini tiklanishini tabiiy mexanizmlarini o‘rganish uchun hamda organizmning tabiiy mexanizmlarini buzmasdan tiklash jarayonini tezlashtiradigan va asosiysi, sportchilar salomatligiga zarar yetkazmaydigan ta’sir usullarini izlab topishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot materiallari va metodologiyasi Tananing total va parsial kattaliklari ko‘rsatkichlari basktbolda ixtisoslashgan sportchi qizlarning jismoniy rivojlanishi darajasini, ularning tana tuzilishi xususiyatlarini aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zgaruvchanlikning o‘rtacha darajasini tana sonlarining aylanasi (𝜎- 5.04), qorin aylanasi (𝜎-5.66), yelka kengligi (σ-5.55), ko‘ndalang kattaliklaridan – yelkaning distal qismi (𝜎-4.49) va sonning distal qismi (𝜎-5.85) namoyon qildi. Parsial kattaliklari ko‘rsatkichlari dissertatsiyada keltirilgan. 14 Basketbolchi qizlar tanasi yuzasidagi teriosti yog‘ qatlamining taqsimlanishi tahlil qilinganida markaziy, xujumchi va himoya ampluasidagi o‘yinchilarda ushbu ko‘rsatkichlarning pasayishi kuzatilgan. Basketbolchi qizlarning o‘yin ampluasini hisobga olish bilan Ya.Mateyka tomonidan taklif qilingan formula bo‘yicha tana massasi komponentlarining foizli nisbatlari (1-jadvalga qarang). 1-jadval Basketbolda ixtisoslashgan sportchilarni o‘yin amplualarini hisobga olgan holdagi tana massasini komponentli tarkibi ko‘rsatkichlari (n=30) Turi, 1-jadval Basketbolda ixtisoslashgan sportchilarni o‘yin amplualarini hisobga olgan holdagi tana massasini komponentli tarkibi ko‘rsatkichlari (n=30) Tana Tana Mushak Yog‘ Suyak Тuri, ampluasi uzunligi, sm massasi, kg massasi, massasi, % massasi, % % Markaziy o‘yinchi (n=10) 179,3±1,91 73,2±1,62 35,88±2,76 20,2±3,4 13,90±1,30 Xujumchi 175,8±0,87 70,5±1,03 34,10±2,80 18,0±3,3 14,40±1,3 (n=10) Himoyachi 172,1±1,81 66,8±1,47 32,1±2,87 17,2±3,45 14,20±1,2 (n=10) Yog‘ komponentining miqdori birmuncha yuqori ekanligini aytish lozim, chunki malakali basketbolchilarda yog‘ning miqdori o‘rtacha 14% ni tashkil qilishi kerak (V.P.Chtesov, B.A.Nikityuk,1991), lekin tadqiq qilingan basketbolchi qizlarning ushbu ko‘rsatkichlari, o‘yin ampluasiga bog‘liq ravishda 17,2±3,45% dan to 20,2±3,4% gacha farq qilishi aniqlangan Basketbolchi qizlarda yog‘ to‘qimalarining ortiqchaligi bir qator omillarga, avvalam bor, iste’mol qilinadigan oziqa kaloriyalariga bog‘liq bo‘lib, buni muhitli omillarning ta’siri samarasi sifatida baholash mumkin. 873 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Talablarga mos kelmaydigan trenirovka yuklamalarining qo‘llanilishi, yog‘ to‘qimalarining ortishiga olib keladi, deb taxmin qildik. Markaziy o‘yinchilar tana massasi tarkibidagi mushak komponentining miqdori xujumchilarnikiga nisbatan 4,7% va himoyachilarnikiga nisbatan 3,6% yuqori, suyak komponentining miqdori bo‘yicha esa, xujumchilar va himoyachilarning ko‘rsatkichlari markaziy ampluadagi o‘yinchilarnikidan biroz yuqori. Malakali basketbolchi qizlarning jismoniy tayyorgarligi, funksional holati va tana tuzilishining morfologik parametrlari ko‘rsatkichlari o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash maqsadida juftlik korrelyatsiya koeffitsientlarining matematik usuli q