ONTOGENEZNING ILK BOSQICHLARIDA INSONNING PSIXIK RIVOJLANISHIGA XOS XUSUSIYATLAR

Аннотация

Ushbu maqola Lev Semyonovich Vigotskiyning psixologiya fanidagi o‘rni va uning madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasini tahlil qiladi. Maqolada, ayniqsa, Vigotskiyning proksimal rivojlanish zonasi (PRZ), nutq va tafakkur o‘rtasidagi aloqalar, shuningdek, uning psixologiya faniga va ta’lim metodologiyasiga qo‘shgan hissalari haqida so‘z yuritiladi. Maqolada, shuningdek, boshqa olimlarning, jumladan, A.N. Leontyev, Jerom Bruner va Barbara Rogoffning Vigotskiy g‘oyalariga bo‘lgan munosabatlari tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Vigotskiy maktabi, madaniy-tarixiy psixologiya, proksimal rivojlanish zonasi, ichki va tashqi nutq, faoliyat nazariyasi, tafakkur va til, psixik rivojlanish, o‘quv jarayoni, ijtimoiy-madaniy yondashuv, bolalar psixologiyasi, Aннотатция: Данная статья посвящена анализу вклада Льва Семеновича Выготского в психологию и его культурно-исторической теории развития. В статье рассматриваются такие ключевые концепции, как зона ближайшего развития (ЗБР), взаимосвязь речи и мышления, а также вклад Выготского в развитие психологии и педагогической теории. Также анализируются мнения других ученых, таких как А.Н. Леонтьев, Джером Брунер и Барбара Рогофф, о теории Выготского. Ключевые слова: Выготский, культурно-историческая психология, зона ближайшего развития, внутренний и внешний речь, теория деятельности, мышление и речь, психическое развитие, процесс обучения, социокультурный подход, психология детей, Леонтьев, Брунер, Пиаже. 71-son 1 –to’plam May 2025 Sahifa: 337 Ustozlar uchun pedagoglar.org Annotation :This article analyzes the contribution of Lev Semyonovich Vygotsky to psychology and his cultural-historical theory of development. The article particularly focuses on Vygotsky's concept of the proximal zone of development (ZPD), the relationship between language and thinking, and his impact on psychology and educational methodology. It also explores the views of other scholars, including A.N. Leontyev, Jerome Bruner, and Barbara Rogoff, on Vygotsky's ideas. Keywords: Vygotsky, cultural-historical psychology, proximal zone of development, inner and outer speech, activity theory, thinking and language, psychological development, learning process, sociocultural approach, child psychology, Leontyev, Bruner, Piaget. Psixologiya fanining XX asrdagi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan olimlardan biri bu — Lev Semyonovich Vigotskiydir. Uning nomi rus va jahon psixologiyasida inson ruhiyatining ijtimoiy-madaniy rivojlanish qonuniyatlarini chuqur tahlil qilgan, o‘ziga xos yondashuvga ega bo‘lgan olim sifatida tanilgan. Vigotskiy tomonidan ishlab chiqilgan madaniy-tarixiy nazariya nafaqat bolalar psixologiyasi, balki ta’lim, nutq, tafakkur va ong rivojlanishini tushunishda asosiy metodologik yondashuvlardan biri hisoblanadi.1 Lev Semyonovich Vigotskiy (1896–1934) qisqa, ammo samarali umr kechirgan. U Moskva universitetida tahsil olgan va dastlab adabiyotshunoslik, tilshunoslik, falsafa sohalarida izlanishlar olib borgan. Keyinchalik uning ilmiy e’tibori psixologiyaga qaratildi. U 1924- yildan boshlab Moskvadagi Psixologiya institutida faoliyat yuritib, A.R. Luriya, A.N. Leontyev kabi yosh olimlar bilan birgalikda tajriba va nazariy ishlanmalar olib bordi. Vigotskiyning eng muhim nazariyasi — bu madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasidir. Bu nazariya asosida inson psixikasining shakllanishi va rivojlanishi ijtimoiy faoliyat va madaniy vositalar, ayniqsa til orqali sodir bo‘lishi tushuntiriladi.2 Tafakkur va nutq o‘zaro chambarchas bog‘liq va bir-birini rivojlantiradi; Psixik faoliyat vositali xarakterga ega: inson atrof-muhit bilan bevosita emas, balki madaniy vositalar orqali aloqada bo‘ladi. 1Vygotskiy, L. S. (1991). Mышление и речь. Moskva: Pedagogika. 2 To‘raxo‘jayev, N. (2005). Shaxs rivojlanishi va faoliyatining psixologik asoslari. Toshkent: Fan. 71-son 1 –to’plam May 2025 Sahifa: 338 Ustozlar uchun pedagoglar.org Vigotskiy tomonidan ilgari surilgan proksimal rivojlanish zonasi (PRZ) tushunchasi bugungi kunda pedagogik va psixologik faoliyatda keng qo‘llaniladi.3 PRZ — bu bolaning kattalar yoki malakali tengdoshlar ko‘magida bajara oladigan, biroq mustaqil bajara olmaydigan faoliyat sohasi. PRZ konsepsiyasi o‘quv jarayonida individual yondashuv, qiyinchilik darajasini muvozanatli belgilash va murabbiylik metodikasini asoslashda muhim rol o‘ynaydi. Vigotskiy nutqning rivojlanish bosqichlarini quyidagicha tasniflaydi: 1. Tashqi nutq – bolaning atrofdagi insonlar bilan aloqa vositasi. 2. Egotsentrik nutq – o‘zini anglash va harakatlarni boshqarish uchun mo‘ljallangan o‘tish bosqichi. 3. Ichki nutq – ichki tafakkurni tashkil qiluvchi shaklga aylangan nutq. Ushbu nazariya bugungi zamonaviy psixolingvistika va bolalar psixologiyasining asosiy poydevorlaridan biridir. Vigotskiy bevosita psixologik maktab tashkil etmagan bo‘lsa-da, uning ilmiy yondashuvi madaniy-tarixiy psixologiya maktabi deb ataluvchi oqimni yaratdi. Ushbu maktabning yetuk vakillari: A.N. Leontyev – faoliyat nazariyasini rivojlantirdi; L.S. B