INGLIZ, RUS, O'ZBEK TILLARIDAGI USTKI KIYIM NOMLARINING QIYOSIY CHOG'ISHTIRMA TAHLILI.

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz, rus va o‘zbek tillarida ishlatiladigan ustki kiyim nomlari leksik jihatdan tahlil qilinadi. Ustki kiyimlarga oid atamalarni shakllanish manbalari, ularning semantik tarkibi, milliy-madaniy xususiyatlari va tarjima muammolari ko‘rib chiqiladi. Tahlil orqali ustki kiyim atamalarining har uch til sistemasida qanday nomlanishi, o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. Ushbu maqola lingvistik qiyosiy tadqiqotga oid bo‘lib, tarjimonlar, filologlar va madaniyatshunoslar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kalit so‘zlar: ustki kiyim, ingliz tili, rus tili, o‘zbek tili, leksik-semantik tahlil, tarjima, madaniy xususiyatlar. Kirish bo‘limiTillararo leksik tizimlarni qiyosiy o‘rganish so‘nggi yillarda tilshunoslikda muhim yo‘nalishga aylandi. Kiyim-kechak atamalari, xususan, ustki kiyimlar nomlari har bir xalqning iqlimi, madaniyati va urf-odatlari bilan bog‘liq bo‘lib, bu sohadagi terminlarning shakllanishi ham turlicha bo‘ladi. Ushbu maqolada inglizcha (coat, jacket), ruscha (пальто, куртка), o‘zbekcha (palto, kurtka) kabi ustki kiyim nomlari o‘rganiladi. Maqsad — bu nomlarning etimologiyasi, semantikasi va ishlatilish doirasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash. Ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi ustki kiyim nomlarining qiyosiy tahlili uchun umumiy va keng tarqalgan kiyim turlari misolida ularning nomlanishi, leksik xususiyatlari va lingvistik o‘ziga xosliklarini ko‘rib chiqamiz. Quyida asosiy ustki kiyim turlari va uch tilda ularning nomlari keltiriladi, so‘ngra tahlil qilinadi. Qiyosiy tahlil Leksik o‘xshashliklar - O‘zbek va rus tillari o‘rtasidagi o‘xshashliklar: O‘zbek tilida ko‘plab ustki kiyim nomlari (masalan, “kurtka”, “palto”, “futbolka”, “kofta”) rus tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri 71-son 2 –to’plam May 2025 Sahifa: 85 Ustozlar uchun pedagoglar.org olingan. Bu so‘zlar rus tilidagi asl shaklini saqlab qolgan va o‘zbek tilida fonetik jihatdan deyarli o‘zgarmagan. Bu jarayon o‘zbek tilining tarixiy va ijtimoiy aloqalari, ayniqsa, 19– 20-asrlardagi rus ta’siri bilan bog‘liq. - Ingliz tilidan olingan so‘zlar: “Jemper” (inglizcha “jumper” yoki “sweater”dan) va “futbolka” (inglizcha “football shirt”dan kelib chiqqan ruscha so‘z orqali) kabi so‘zlar ingliz tilidan bilvosita yoki rus tili orqali o‘zbek tiliga kirgan. Bu global moda va sport terminologiyasining ta’sirini ko‘rsatadi. - Umumiy kelib chiqishi: “Palto” so‘zi uchala tilda ham lotincha “pallium” (plast) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, fransuz yoki italyan tillari orqali tarqalgan. Bu so‘zning fonetik shakli har bir tilda biroz farq qiladi (inglizcha “coat”, ruscha “пальто”, o‘zbekcha “palto”). Ustki kiyim nomlari ro‘yxati Leksik farqlar - Ingliz tilidagi kengroq tushunchalar: Ingliz tilida “shirt” so‘zi ko‘ylakning umumiy turini anglatadi va rasmiy (dress shirt) yoki norasmiy (casual shirt) bo‘lishi mumkin. O‘zbek tilida esa “ko‘ylak” ko‘pincha erkaklar kiyimini anglatadi, ayollar kiyimi uchun “kofta” yoki boshqa so‘zlar ishlatilishi mumkin. Rus tilida “рубашка” ham asosan erkaklar ko‘ylagini anglatadi. - O‘zbek tiliga xos so‘zlar: “Kozok” so‘zi o‘zbek tilida trikotaj yoki ochiq jemper turini anglatadi, lekin ingliz tilidagi “cardigan”dan biroz farq qiladi, chunki “kozok” 71-son 2 –to’plam May 2025 Sahifa: 86 Ustozlar uchun pedagoglar.org yanada umumiy ma’noga ega. Rus tilida “кардиган” aniqroq va zamonaviy moda kontekstida ishlatiladi. - Fonetik farqlar: Rus tilidagi “свитер” (sviter) va o‘zbek tilidagi “jemper” so‘zlari bir xil kiyim turiga ishora qilsa-da, o‘zbek tilida “j” talaffuzi yumshoqroq va “sviter” so‘zi deyarli ishlatilmaydi. Bu o‘zbek tilining fonetik tuzilishiga moslashuvni ko‘rsatadi. Semantik va madaniy farqlar - Madaniy kontekst: Ingliz tilida “sweater” yoki “jacket” kabi so‘zlar global moda bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek tilida “ko‘ylak” yoki “kozok” milliy kiyim turlari (masalan, chapan yoki doppi bilan birga) kontekstida ishlatilishi mumkin. Rus tilida esa “кофта” so‘zi ayollar kiyimiga nisbatan ko‘proq qo‘llaniladi, o‘zbek tilida esa bu so‘z kengroq ma’noga ega. - So‘zlarning ko‘lami: Ingliz tilida “coat” so‘zi palto, shinellar va boshqa tashqi kiyimlarni qamrab oladi, lekin o‘zbek va rus tillarida “palto” aniqroq ma’noga ega va odatda uzun, issiq tashqi kiyimni anglatadi. So‘z yasovchi jarayonlar - O‘zbek tili: O‘zbek tilida ustki kiyim nomlari ko‘pincha o‘zlashtirilgan so‘zlardan iborat. Masalan, “kurtka” va “palto” to‘g‘ridan-to‘g‘ri rus tilidan olingan, lekin “ko‘ylak” so‘zi turkiy ildizlarga ega bo‘lib, “koy-” (joylashtirmoq, kiyinmoq) ildizidan kelib chiqadi. - Rus tili: Rus tilida “рубашка” so‘zi slavyan ildizlaridan (“rub-” – kesish, mato) kelib chiqqan, lekin “куртка” yoki “пальто” kabi so‘zlar fransuz yoki lotin tillaridan olingan. - Ingliz tili: Ingliz tilida “shirt” (qadimgi inglizcha “scite”), “coat” (lotincha orqali fransuz tilidan) va “sweater” (suvet – terlamoq) kabi so‘zlar turli etimologik manbalardan kelib chiqqan. - O‘zbek tili ustki kiyim nomlarida rus tilidan katta ta’sirni aks ettiradi, lekin “ko‘y