КИБЕРМАКОНДА СОДИР БЎЛАЁТГАН ЖИНОЯТЛАРНИНГ СОДИР БЎЛИШ САБАБЛАРИ ВА АХБОРОТ ХАВФСИЗЛИГИГА ТАҲДИДЛАР

Аннотация

The article describes the causes of cybercrime and proposes and explains measures to protect against information security threats. Калит сўзлар: Кибержиноят, осон кириш тизими, кичик майдонда маълумотларни сақлаш, далилларни йўқотиш, ахборот хавфсизлиги, таҳдид. Ключевые слова: Киберпреступность, система легкого доступа, хранение данных на небольшой площади, потеря доказательств, информационная безопасность, угроза. Key words: Cybercrime, easy access system, data storage in a small area, loss of evidence, information security, threat. Кибержиноятнинг асосий таъсири молиявийдир. Кибержиноятлар фойда келтирувчи жиноий фаолиятнинг кўплаб турларини, жумладан, тўловга қарши ҳужумлар, электрон почта ва интернетдаги фирибгарлик, шахсий маълумотларга оид фирибгарликларни, шунингдек, молиявий ҳисоб, кредит карта ёки бошқа тўлов картаси маълумотларини ўгʻирлашга уринишларни ўз ичига олиши мумкин. Кибержиноятчилар шахснинг шахсий маълумотларини ёки корпоратив 71-son 2 –to’plam May 2025 Sahifa: 293 Ustozlar uchun pedagoglar.org маълумотларини ўғирлаш ва қайта сотиш учун нишонга олишлари мумкин. Пандемия туфайли кўплаб ишчилар масофавий иш тартибига ўтаётганлиги сабабли, 2021-йилда кибержиноятлар тез-тез ўсиши кузатилди, бу эса заҳиравий маълумотларни ҳимоя қилишни аҳамиятини оширди. Интернетга уланиш зарурати кибержиноятчилик фаолиятининг ҳажми ва суръатини оширишга имкон берди, чунки жиноят содир этганда жиноятчи жисмонан ҳозир бўлиши шарт эмас. Интернет тезлиги, қулайлиги, анонимлиги ва чэгараларнинг йўқлиги компютерга асосланган молиявий жиноятларни - тўлов дастури, фирибгарлик ва пул ювиш, шунингдек, таъқиб қилиш ва безорилик каби жиноятларни амалга оширишни осонлаштиради. Кибержиноятчилик фаолияти нисбатан кам техник малакага эга бўлган шахслар ёки гуруҳлар ёки юқори даражада уюшган глобал жиноий гуруҳлар томонидан амалга оширилиши мумкин, улар орасида малакали ишлаб чиқувчилар ва тегишли тажрибага эга бўлган бошқалар ҳам бўлиши мумкин. Аниқлаш ва жиноий жавобгарликка тортиш имкониятларини янада камайтириш учун кибержиноятчилар кўпинча кибержиноят қонунлари заиф ёки мавжуд бўлмаган мамлакатларда фаолият юритишни афзал кўрадилар. Интернетдан ташқарида содир этилган кўплаб жиноятларда бўлгани каби, пул кўплаб кибер жиноятчилар учун асосий туртки ҳисобланади. Айниқса, сиз тармоқ орқасида яширинганингизда жиноятчилик хавфи унчалик сезилмаганлиги сабабли паст хавф ва жуда юқори молиявий мукофотни идрок этиш кўплаб кибер жиноятчиларни зарарли дастурлар, фишинг, шахсий маълумотларни ўғирлаш ва фирибгар пул сўрови ҳужумларида қатнашишга ундайди. Жиноятчиларни рағбатлантирадиган сабаблардан ташқари, кибержиноят содир бўладиган муҳит ҳам бу ҳодисанинг кенг тарқалганлигини тушунтиришга хизмат қилади. Битта муваффақиятли киберҳужумнинг оқибатлари молиявий йўқотишлар, интеллектуал мулкни ўғирлаш ва истеъмолчиларнинг ишончи ва ишончини йўқотиш каби кенг қамровли оқибатларга олиб келиши мумкин. Кибержиноятнинг жамият ва ҳукуматга умумий пул таъсири йилига миллиардлаб долларни ташкил қилади. 71-son 2 –to’plam May 2025 Sahifa: 294 Ustozlar uchun pedagoglar.org Кибержиноятчиларнинг асосий мақсади катта пул топиш ёки махфий маълумотлардан ноқонуний фаолият учун фойдаланишдир. Улар, асосан, бой одамлар ёки банклар, казинолар ва ҳар куни катта миқдордаги пул оқиб тушадиган молиявий фирмалар каби бой ташкилотларни нишонга олади. Бундан ташқари, махфий маълумотларни ўз ичига олган ташкилотлар ҳам нишонга олинади. Кибер жиноятчилар одатда тизимларни бузиб, нозик маълумотларни ўғирлайдилар. Шу ўринда кибержиноятлар содир бўлишининг асосий сабабларини келтириб ўтамиз: Осон кириш тизими Тизимни мураккаб технологияларни ўз ичига олган маълумотлар бузилишидан ҳимоя қилиш кўпинча қийин ёки имконсиздир. Хавфсизлик фақат хакерлар учун тизимга кириш осон бўлгандагина бузилиши мумкин. Малакали хакерлар кириш кодларини бузиш орқали рухсатсиз кириш ҳуқуқига эга бўлишлари мумкин. Улар биометрик тизимни осонгина алдашлари ва тизимнинг хавфсизлик девори орқали ўтишлари мумкин. Кичик майдонда маълумотларни сақлаш Маълумки, компютер жуда катта ҳажмдаги маълумотларни ихчам жойда сақлайди ва бу киберҳужумлар ортидаги энг катта сабаблардан биридир. Айнан компютерлар кашф этилгандан кейин кибержиноят пайдо бўлди. Кичкина жойда маълумотларни сақлаш хакерларга қисқа вақт ичида маълумотларни ўғирлаш ва улардан ўз фойдалари учун фойдаланишни осонлаштиради. Шунинг учун тизимда барча керакли маълумотларни сақламаслик ва уларни турли жойларда ажратиш тавсия этилмоқда. Мураккаб кодлашлар Операцион тизимлар компютерларни функсионал қилади ва бу операцион тизимлар миллионлаб кодлар билан яратилган. Операцион тизимлар инсонлар бўлган ишлаб чиқувчилар томонидан дастурлаштирилган ва шу билан кодларни хатоларга қарши ҳимоясиз қилди. Кодлардаги энг кичик ҳалқа операцион тизим функсияларида катта фарқ қилмаслиги мумкин бўлса-да, бу бўшлиқлардан кибер-жиноятчи осонликча 71-son 2 –to’plam May 2025 Sahifa: 295 Ustozlar uchun pedagoglar.org фойдаланиши мумкин. Улар ушбу бўшлиқл