O‘QUVCHILARNI IJODIY TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA MUSTAQIL TALIMNING O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada «mustaqil ish» tushunchasi, uning turlari va matematika darslarida qo‘llanilishining samaradorligi haqida so‘z yuritiladi. Maqolada ilmiy axborotning tez sur'atlar bilan o‘sishi va fanlarning rivojlanishi o‘quvchilarga ta'lim berish usullarini qayta ko‘rib chiqishni talab etayotganligi ta’kidlanadi. O‘quvchilarda ijodiy va har tomonlama rivojlangan shaxsiyatni shakllantirish, chuqur va mustahkam bilimlarni olish uchun mos sharoitlar yaratish, mustaqil ish ko‘nikmalarini oshirish va o‘z- o‘zini ta'lim olish qobiliyatini rivojlantirish har qachongidan ham muhimroq bo‘lmoqda. Mustaqil ish tanqidiy faoliyatni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Bu ish o‘quvchilarning «tashqi» yordamga ehtiyoji bo‘lmagan holda bajariladigan faoliyat bo‘lib, unda o‘quvchi maqsadga erishish uchun o‘z harakatlarini tartibga soladi, yuzaga kelgan muammolarni tahlil qiladi va ularga yechim topadi. Kalit so‘zlar: O‘quvchi, dars samaradorligini oshirish, tanqidiy faoliyat, rekonstruktiv, ko‘nikma, kompetensiya. Zamonaviy jamiyat rivojlanish davri inson hayotining barcha sohalariga ta'sir qilayotgan o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarning tez sur’atlarda kechishi, axborot hajmining ortib borishi va insonning professional 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 226 Ustozlar uchun pedagoglar.org faoliyatida boshqaruv funksiyalarining kengayish tendensiyasi jamiyat tomonidan ta’lim tizimiga, xususan, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limiga qo‘yilayotgan talablarning o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy oliy ta’lim tizimini shaxsni ijtimoiylashtirishning eng muhim institutlaridan biri sifatida ko‘rish kerak. Bu tizimda ta’lim va tarbiya yagona jarayon bo‘lib, u yuqori malakali, keng dunyoqarashga ega, madaniyatli va ijodiy fikrlovchi mutaxassislarni tayyorlashga yo‘naltirilgan. Zamonaviy sharoitda kasbiy ta’limning asosiy maqsadi har bir insonning ijodiy salohiyatini rivojlantirish bo‘lishi kerak, chunki bu salohiyat jamiyat, madaniyat, fan va ishlab chiqarishning rivojlanishini ta’minlaydigan manba hisoblanadi. Ushbu maqsadning dolzarbligi, bir tomondan, zamonaviy dunyoda inson hayoti va rivojlanishining noaniqligi, dinamikligi va beqarorligining ortib borayotgani bilan, ikkinchi tomondan esa, insonning shaxsiy rivojlanish barqarorligiga bo‘lgan ehtiyoji, o‘zini ro‘yobga chiqarish va o‘zini tasdiqlash istagi bilan belgilanadi. Ta’lim paradigmasining o‘zgarishi — “bilimli insondan ijodkor insonga” yo‘nalishi (V.S. Bibler) — yangi ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqishga olib kelmoqda. Bu texnologiyalar innovatsion o‘qitish modellari asosida quriladi va ular ijodiy fikrlaydigan, muammolarga noodatiy yondashadigan, o‘z-o‘zini rivojlantira oladigan hamda kasbiy faoliyatda boshqaruv funksiyalarini amalga oshira oladigan shaxslarni tayyorlashga xizmat qiladi. Jamoat ongida ta’lim muassasasining ijtimoiy maqsadini o‘qituvchidan o‘quvchiga bilim, ko‘nikma va malakalarni oddiy tarzda uzatish vazifasidan, ta’lim muassasasining yangi funksiyasini tushunishga o‘tish jarayoni amalga oshmoqda. O‘rta maxsus kasb-hunar ta’limining ustuvor maqsadi o‘quvchilarda o‘quv maqsadlarini mustaqil ravishda belgilash, ularni amalga oshirish yo‘llarini loyihalash, o‘z yutuqlarini nazorat qilish va baholash qobiliyatini rivojlantirishga aylanishi kerak. Boshqacha aytganda, o‘rganishni o‘rganish qobiliyatini shakllantirish, o‘quvchi o‘zi ta’lim jarayonining «arxitekti va quruvchisi» bo‘lishi lozim. O‘quvchilarning universial o‘quv harakatlarini egallashi yangi bilimlar, ko‘nikmalar va kompetensiyalarni mustaqil va muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniyatini yaratadi, bu esa o‘rganishni o‘rganish qobiliyatini shakllantirish asosida amalga oshiriladi. Ushbu imkoniyat shundan ta’minlanadi, chunki universial o‘quv harakatlari – bu umumlashtirilgan harakatlar bo‘lib, ular o‘quvchilarga turli bilim sohalarida keng 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 227 Ustozlar uchun pedagoglar.org yo‘naltirilganlikni va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantiradi. Menimcha, o‘quv universial harakatlarini shakllantirishda faol o‘qitish usullaridan biri bo‘lgan mustaqil ish yordam beradi. Ta’lim jarayonida, ayniqsa tarix darslarida, tanqidiy mustaqillik va faoliyatni shakllantirish bugungi kunda ilmiy axborot hajmining doimiy ortishi va bilimlarning tez "yoshi" bilan bog‘liq holda ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda o‘quvchilarda o‘z-o‘zini ta’lim olish qobiliyati va ko‘nikmalarini shakllantirish, ularning mustaqil ravishda bilimlarni egallash qobiliyatlarini rivojlantirish, hayotning yangi "chaqiriqlari"ga tezda javob berish zaruriyati keskin ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Shuning uchun ushbu ishning maqsadi o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirish metodlaridan biri sifatida nazariy ta’lim mashg‘ulotlarida mustaqil ishni qo‘llash bo‘yicha o‘z tajribasini umumlashtirishdir. Shuningdek, Rekonstruktiv turdagi mustaqil ishlar o‘quvchiga avvalgi olingan bilimlarga asoslanib, topshiriq shartlariga mos ravishda aniq yechimlar topis