TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAGI FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

This article analyzes ways to improve the performance of commercial banks in the securities market. The main factors affecting the efficiency of banks in developing countries, including Uzbekistan, are considered. Issues such as the use of financial technologies, risk management strategies, training of specialists, international cooperation and legal frameworks are analyzed. The results of the study show how Uzbek banks can improve their performance, which will help increase the financial stability and market competitiveness of banks. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, qimmatli qog‘ozlar bozori, moliyaviy texnologiyalar, risklarni boshqarish, mutaxassislarni tayyorlash, xalqaro hamkorlik, huquqiy asoslar. Keywords: Commercial banks, securities market, financial technologies, risk management, training of specialists, international cooperation, legal frameworks. Kirish: 2017 — 2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2 sentyabrdagi «Valyuta siyosatini liberallashtirish bo’yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to’g’risida» PF-5177-sonli Farmoni, shuningdek, bank 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 262 Ustozlar uchun pedagoglar.org tizimining moliyaviy barqarorligini ta’minlash, xalqaro tajribani hisobga olgan holda, bank tavakkalchiligini baholashni takomillashtirish, tijorat banklari faoliyatini tartibga solish va nazorat qilishning zamonaviy tamoyillari hamda mexanizmlarini joriy etish tijorat banklarini qimmatli qog’ozlar bozoridagi ishtirokining zaruratini keltirib chiqaradi. Shu boisdan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 12 sentyabrdagi «Respublika bank tizimini yanada rivojlantirish va barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PQ-3270-sonli qarorining qabul qilinishi ham alohida ahamiyat kasb etadi. Qimmatli qog’ozlar davlatning to’lov oborotida katta rol o’ynaydi, chunki ko’pincha ular orqali iqtisodiyotning ustuvor sohalariga investitsiyalarni ta’minlovchi investitsion jarayonlar amalga oshiriladi. Shu bois, tijorat banklarning qimmatli qog’ozlar bozoridagi ishtirokida investitsiya faoliyatining ko’lami va samaradorligi hamon pastligicha qolmoqda. Sog’lom raqobat kurashida faol qatnashishi uchun tijorat banklari o’z faoliyatlarini takomillashtirishi, shu jumladan, qimmatli qog’ozlar bozorda faol investitsiya siyosatini olib borishlari lozim. Buning uchun mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev ta’kidlaganidek “Bank investitsiya faoliyatiga o’z mablag’lari bilan birga, tashqaridan moliyalashtirish manbalarini jalb etish bo’yicha chora-tadbirlar ishlab chiqishi kerak”. Investitsiyalar zamonaviy iqtisodiyotda nihoyatda muhim rol o’ynaydi. Chunki investitsiyalar bo’sh moliyaviy resurslarga ega bo’lgan bozor sub’ektlari uchun foyda olish maqsadida jamg’armani samarali joylashtirish, iqtisodiyot tarmoqlarining ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishni kengaytirish, aholini ishsiz qatlamini ish bilan ta’minlash hamda bu orqali aholi farovonligini oshirishga yordam beradi. Investitsiyalarni nazariy asoslari iqtisod fanida ko’p qirrali faoliyat sifatida o’rganilib, turlicha talqin qilinadi. Iqtisodiy kategoriya sifatida investitsiyalarni Zolotogorov V.G. [ Zolotogorov, 1998.11 ] quyidagicha ta’riflagan: “Investitsiyalar tuzilmasida asosan pul mablag’lari, maqsadli bank omonatlari, ulushlar, aktsiyalar va boshqa qimmatli qog’ozlar, texnologiyalar, mashinalar va asbob-uskunalar, litsenziyalar, jumladan tovar belgilariga, kreditlarga, har qanday boshqa yoki mulkiy huquqlarga, intellektual boyliklar, foyda (daromad) olish hamda ijtimoiy samaraga erishish maqsadida tadbirkorlik faoliyati va boshqa turli ob’ektlarga qo’yiladigan mablag’lar tushuniladi”. Qator olimlar tijorat banklari qimmatli qog’ozlar bozoridagi investitsiya faoliyati bo’yicha ilmiy ishlar chop etganlar. 71-son 3 –to’plam May 2025 Sahifa: 263 Ustozlar uchun pedagoglar.org Tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar bozoridagi investitsiya faoliyatiga quyidagicha ta’rif berish mumkin deb hisoblaymiz: tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar bozoridagi investitsiya faoliyatini amalga oshirish deb, uzoq muddatli istiqbolda samarali faoliyatni ta’minlashga xizmat qiladigan operatsiyalarga aytiladi. O’zbekiston Respublikasida qimmatli qog’ozlar bozori bozor iqtisodiyoti tizimining moliyaviy mexanizmi bo’lib aholi va xo’jalik sub’ektlarini vaqtincha bo’sh mablag’larining aylanishiga keng imkoniyatlar yaratadi. Jumladan, qimmatli qog’ozlarning har bir egalari u fuqaro yoki yuridik shaxs bo’lishidan qat’iy nazar tadbirkorlar xarakatiga taalukli shaxs bo’lib qoladi. Ushbu bozorga kirishda motivatsiya mexanizmlari, turtkilari bo’lib iqtisodiy o’zgarishlar, siyosiy masalalarning hal qilinishi, qimmatli qog’ozlarning kurs qiymati dinamikasi, tijorat banklarini fondlarining miqdori, qimmatli qog’ozlar bo’yicha taklif etilayotgan foydaning miqdorlari xizmat qiladi.[ Yuldoshev F.M. 2023. 4-5] Qimmatli qog’ozlar bo